Skip to content

Jeden j臋zyk, a tak odmienny 鈥 zr贸偶nicowanie dialektalne polszczyzny

W artykule

Wsp贸艂czesna polszczyzna nie jest jednorodna. To z tego podzia艂u rodzi si臋 znany wsp贸艂cze艣nie i 偶artobliwie ujmowany konflikt w wymowie, np. na polu na dworze, kt贸ry dzieli mieszka艅c贸w ma艂opolski i wielkopolski. Przyk艂ad贸w takich r贸偶nic jest wiele, zar贸wno w zakresie s艂ownictwa, jak i fleksji, gramatyki i wymowy. Niniejszy artyku艂 jest pr贸b膮 usystematyzowania dotychczasowej wiedzy o gwarach 鈥 podhala艅skiej, 艣l膮skiej, kociewskiej, kurpiowskiej 鈥 oraz umieszczenia ich w szerszym kontek艣cie dialektalnym.

Dialekty znane wsp贸艂cze艣nie zacz臋艂y kszta艂towa膰 si臋 ju偶 w czasach przedpiastowskich. Powsta艂y w贸wczas skupiska etniczne, plemiona b臋d膮ce centrami kulturowo-j臋zykowymi:

  • Pomorzanie, 
  • Mazowszanie, 
  • Polanie, 
  • Wi艣lanie, 
  • 艢l臋偶anie. 

Ich rozmieszczenie obrazuje poni偶sza mapa:

Zr贸偶nicowanie dialektalne polszczyzny - Centra kulturowo-j臋zykowe

Ryc. 1. Centra kulturowo-j臋zykowe

To w obr臋bie poszczeg贸lnych plemion rozwija艂a si臋 polszczyzna, w ka偶dym w spos贸b nieco odmienny. Od pocz膮tk贸w pa艅stwowo艣ci dialekty by艂y oficjalnymi j臋zykami, kt贸rymi pos艂ugiwa艂y si臋 wszystkie grupy spo艂eczne. Od XVI wieku w wyniku integracji Ko艣cio艂a i w艂adzy zacz臋艂a kszta艂towa膰 si臋 polszczyzna literacka (na gruncie dialektu mazowieckiego i ma艂opolskiego), kt贸r膮 porozumiewa艂a si臋 elita intelektualna (duchowie艅stwo, arystokracja, szlachta). Odmiany dialektalne zacz臋艂y stawa膰 si臋 j臋zykiem ludno艣ci ch艂opskiej. Mi臋dzy j臋zykiem og贸lnym a jego terytorialnymi odmianami zaznacza艂y si臋 coraz wi臋ksze r贸偶nice. Wtedy te偶 (prze艂om XVI i XVII wieku) wyodr臋bniaj膮 si臋 gwary ludowe. Od lat 60. XX wieku wskutek upowszechnienia szkolnictwa, zmian politycznych, migracji ludzi ze wsi do miast i rozwoju medi贸w zanikaj膮 historycznie ukszta艂towane dialekty. Niemniej podzia艂 polszczyzny na cztery g艂贸wne obszary dialektalne鈥 mazowiecki, ma艂opolski, wielkopolski i 艣l膮ski 鈥 jest nadal aktualny. Obrazuje go poni偶sza mapa:

Zasi臋g dialekt贸w polskich - mapa z zaznaczonymi na kolorowo regionami Polski

Ryc. 2. Zasi臋g dialekt贸w polskich

Dialekt mazowiecki

Dialekt mazowiecki si臋ga daleko poza teren geograficznego Mazowsza. Obejmuje Warmi臋, Mazury, Podlasie i Suwalszczyzn臋. Nale偶y jednak zaznaczy膰, 偶e okre艣lenie wyra藕nych granic tego dialektu jest niemo偶liwe m.in. z powodu migracji ludno艣ci.

Zasi臋g i podzia艂 dialektu mazowieckiego - mapa z zaznaczonymi na kolorowo obszarami

Ryc. 3. Zasi臋g i podzia艂 dialektu mazowieckiego

Jest to najbardziej odr臋bny (za wyj膮tkiem kaszubszczyzny b臋d膮cej osobnym j臋zykiem), a jednocze艣nie najbardziej ekspansywny dialekt. Jego cechy si臋gaj膮 od Bor贸w Tucholskich na p贸艂nocy a偶 po granic臋 Ma艂opolski (Lubelszczyzna, Radomskie) na po艂udniu. 

Konstytutywnymi cechami dialektu mazowieckiego s膮: 

  • ubezd藕wi臋czniaj膮ca fonetyka mi臋dzywyrazowa (np. koszmalin, juszmaj膮, pom贸szmamie),
  • mazurzenie (np. psco艂y 鈥榩szczo艂y鈥, d艂uzej 鈥榙艂u偶ej鈥, wiec贸r 鈥榳iecz贸r鈥), cho膰 cecha ta nie jest typowa dla gwar wschodniosuwalskich, warmi艅skich, ostr贸dzkich i lubawskich, mimo 偶e zalicza si臋 je do gwar dialektu mazowieckiego. 

Drugorz臋dnymi w艂a艣ciwo艣ciami omawianego dialektu, na podstawie kt贸rych mo偶na rozpozna膰 osob臋 z Mazowsza, s膮:

  • formy czasownika zako艅czone na –ywa膰, -iwa膰 (np. grywa膰, siadywa膰, podskakiwa膰),
  • przyrostek -ak tworz膮cy nazwy istot ma艂ych (np. psiak, cielak, kurczak), 
  • formy typu 艣mieli, sieli, leli. 

Mazowizmy tego typu pojawiaj膮 si臋 w j臋zyku og贸lnopolskim, czemu sprzyja fakt, 偶e stolica Polski znajduje si臋 w艂a艣nie na terenie Mazowsza. W zakresie leksyki mo偶na tak偶e wskaza膰 wyrazy typowe dla omawianego dialektu, np. ba艣ka 鈥榬ozum鈥, dra艂owa膰 鈥榠艣膰 piechot膮鈥, frymu艣ny 鈥榳ypiel臋gnowany鈥, klepa膰 鈥榞ada膰鈥, mamona 鈥榩ieni膮dze鈥, salceson 鈥榩olicjant鈥, wacha 鈥榩aliwo鈥. 

Ponadto w dialekcie mazowieckim wyszczeg贸lnia si臋 takie cechy, jak: wymowa pochylonego (np. gospodorz 鈥榞ospodarz鈥, zno 鈥榸na鈥, zagro鈥榸agra艂鈥), wymowa pochylonego (np. biyda 鈥榖ieda鈥, mlyko 鈥榤leko鈥, 艣niyg 鈥樑沶ieg鈥), szeroka wymowa samog艂oski (np. zamby 鈥榸臋by;, sprzant 鈥榮prz臋t鈥, wiancyj 鈥榳i臋cej鈥). 

W dialekcie tym wyst臋puje jeszcze szereg innych cech, kt贸rych nasilenie i zasi臋g r贸偶ni si臋 w zale偶no艣ci od terenu. Najwi臋ksz膮 odmienno艣ci膮 cechuj膮 si臋 Kurpie. Opr贸cz gwary kurpiowskiej na terenie dialektalnego Mazowsza wyst臋puj膮 gwary warmi艅ska, ostr贸dzka, 艂臋czycka, suwalska czy warszawska. W gwarach tych cechy typowe dla dialektu mazowieckiego 艂膮cz膮 si臋 z innymi elementami j臋zykowymi zapo偶yczonymi z s膮siednich obszar贸w (Kaszubszczyzna, kresy p贸艂nocne).

Dialekt ma艂opolski

Ze wzgl臋du na ekspansj臋 ma艂opolskich cech j臋zykowych i istnienie gwar przej艣ciowych nie spos贸b wskaza膰 wyra藕nych granic tego dialektu. Najog贸lniej rzecz bior膮c, dialekt ma艂opolski obejmuje obszar 艣rodkowej i po艂udniowo-wschodniej Polski. Od zachodu jego umown膮 granic臋 stanowi Pilica, za艣 od p贸艂nocy 鈥 Wieprz.

Zasi臋g i podzia艂 dialektu ma艂opolskiego

Ryc. 4. Zasi臋g i podzia艂 dialektu ma艂opolskiego

Jak obrazuje powy偶sza mapa, dialekt ma艂opolski jest wewn臋trznie zr贸偶nicowany i nawet jego podstawowe cechy nie obejmuj膮 ca艂ego obszaru dialektalnej Ma艂opolski, st膮d w艣r贸d badaczy dochodzi do spor贸w dotycz膮cych przynale偶no艣ci granicznych gwar (np. sieradzko-艂臋czyckich lub 艂owickich) czy to do dialektu wielkopolskiego, czy mazowieckiego. (zdanie na p贸艂) Niemniej mo偶na wskaza膰 kilka podstawowych cech tego dialektu, decyduj膮cych o jego wyodr臋bnieniu. S膮 to: 

  • ud藕wi臋czniaj膮ca fonetyka mi臋dzywyrazowa (np. ko偶鈼alin, ju偶maj膮, pom贸偶mamie),聽
  • mazurzenie (np. capka czapka鈥, syja 鈥榮zyja鈥, zaba 鈥樑糰ba鈥),聽
  • przej艣cie wyg艂osowego –ch -k (niek 鈥榥iech鈥, duk 鈥榙uch鈥, butak 鈥榖utach鈥).聽

Cecha ta dosy膰 dobrze zachowa艂a w g贸rzystej cz臋艣ci Ma艂opolski, cho膰 obecna jest tak偶e w niekt贸rych wyrazach na ca艂ym obszarze dialektalnym. 

Ponadto w艂a艣ciwo艣ciami omawianej terytorialnej odmiany polszczyzny s膮: 

  • zr贸偶nicowana wymowa samog艂osek nosowych lub zanik nosowo艣ci (panto 鈥榩臋to鈥, reka 鈥榬臋ka鈥, zeby 鈥榸臋by鈥, widzo 鈥榳idz膮鈥),聽
  • zachowanie samog艂osek pochylonych oraz (trowa 鈥榯rawa鈥, rzyka 鈥榬zeka鈥, syr 鈥榮er鈥),聽
  • labializacja samog艂oski (owca 鈥榦wca鈥, kot 鈥榢ot鈥, okno 鈥榦kno鈥),聽
  • zanik na granicy sylaby (pajski 鈥榩a艅ski鈥, tajszy 鈥榯a艅szy鈥, kojski 鈥榢o艅ski鈥).聽

W dialekcie ma艂opolskim mo偶na dostrzec tak偶e pewne innowacje w zakresie deklinacji (odmiany rzeczownika) i koniugacji (odmiany czasownika), np. ko艅c贸wka -ymy, -me w czasownikach 1. osoby czasu tera藕niejszego (idymy 鈥榠dziemy鈥, bierymy 鈥榖ierzemy鈥, chodzime 鈥榗hodzimy鈥), pomijanie cz臋stki -n臋- w formach niekt贸rych czasownik贸w (krzyk艂a 鈥榢rzykn臋艂a鈥, prag艂a 鈥榩ragn臋艂a鈥, krzykli 鈥榢rzykn臋li鈥), inny rodzaj niekt贸rych rzeczownik贸w (ta litra 鈥榯en litr鈥, ta krawatka 鈥榯en krawat鈥, ten gor膮c 鈥榯o gor膮co鈥), ko艅c贸wka -贸w w dope艂niaczu liczby mnogiej rzeczownik贸w 偶e艅skich (pch艂贸w 鈥榩che艂鈥, mysz贸w 鈥榤yszy鈥, wsz贸w 鈥榳szy鈥). Dialekt ma艂opolski r贸偶nicuje tak偶e odmienna leksyka, np. ba艅ka 鈥榖ombka na choink臋鈥, bor贸wka 鈥榗zarna jagoda鈥, chrust 鈥榝aworek鈥, grysik 鈥榢asza manna鈥, pluskiewka 鈥榩inezka鈥, siatka 鈥榬eklam贸wka鈥, szaflik 鈥榤iska鈥, weka 鈥榖u艂ka paryska鈥. 

Najbardziej popularnymi gwarami w obr臋bie dialektu ma艂opolskiego, opr贸cz omawianej wcze艣niej gwary podhala艅skiej, s膮: gwara 偶ywiecka, gwara s膮decka, gwara kielecka (lub 艣wi臋tokrzyska) czy gwara orawska. 

Dialekt wielkopolski

Jak w przypadku poprzednich dialekt贸w, tak i granice dialektu wielkopolskiego s膮 jedynie umowne i schematyczne. Obejmuje on region Wielkopolski w艂a艣ciwej, kt贸rej granica przechodzi na po艂udnie do Ko艂a, Kalisza, Ostrowa Wielkopolskiego i Babimostu oraz dalej na p贸艂noc przez Mi臋dzych贸d, Note膰 a偶 do Warty. Ponadto w obszar dialektalnej Wielkopolski zalicza si臋 te偶 Kociewie, Kujawy, Bory Tucholskie, Krajn臋 i ziemi臋 che艂mo艅sko-dobrzy艅sk膮.

Zasi臋g i podzia艂 dialektu wielkopolskiego

Ryc. 5. Zasi臋g i podzia艂 dialektu wielkopolskiego

Najwa偶niejszymi cechami dialektu wielkopolskiego, kt贸re odr贸偶niaj膮 go od pozosta艂ych zespo艂贸w dialektalnych i obejmuj膮 zasadniczo ca艂y obszar j臋zykowej Wielkopolski, s膮: 

  • brak mazurzenia (za wyj膮tkiem gwar chazackich na po艂udniu i gwary Mazur贸w na p贸艂nocnym zachodzie),聽
  • ud藕wi臋czniaj膮ca fonetyka mi臋dzywyrazowa (dzi藕mokro, lazur贸s艂, pi臋d藕morg贸w), kt贸ra nie obejmuje Kociewia, Bor贸w Tucholskich i ziemi che艂mo艅sko-dobrzy艅skiej.聽

Fonetyka ubezd藕wi臋czniaj膮ca na tych obszarach wynika z wp艂ywu dialektu mazowieckiego. 

Ponadto omawiany obszar dialektalny cechuje si臋 dyftongiczn膮 wymow膮 samog艂osek, czyli wyst臋powaniem dw贸ch samog艂osek w sylabie (na trou艂wie 鈥榥a trawie鈥, doebry 鈥榙obry鈥, ptao鈥榩tak鈥), roz艂o偶on膮 wymow膮 samog艂osek nosowych (wszyndzie 鈥榳sz臋dzie鈥, gan艣 鈥榞臋艣鈥, chodz贸m 鈥榗hodz膮鈥), przej艣ciem e艂 谩艂 (ao) lub o艂 (p谩艂ne 鈥榩e艂ne鈥, ki谩艂basa 鈥榢ie艂basa鈥, kou艂kio艂ka 鈥榢ukie艂ka鈥), zachowaniem d藕wi臋cznej wymowy g艂oski w, podczas gdy w pozosta艂ej cz臋艣ci Polski ulega ona ubezd藕wi臋cznieniu (chwast, twarz, kwiat). 

W zakresie odmiany i s艂owotw贸rstwa dialekt wielkopolski charakteryzuje si臋: ko艅c贸wkami -o, -u w dope艂niaczu liczby mnogiej rzeczownik贸w nijakich zako艅czonych na -anie, -enie, -cie (艣niodanio 鈥樑沶iadania鈥, kazaniu 鈥榢azania鈥, 偶yciu 鈥樑紋cia鈥), ko艅c贸wk膮 -ma w czasownikach 1. osoby liczby mnogiej trybu rozkazuj膮cego (go艅ma 鈥榞o艅my鈥, nie艣ma 鈥榥ie艣my鈥, r贸bma 鈥榬贸bmy鈥), typowo wielkopolskimi przyrostkami rzeczownik贸w zdrobnia艂ych -yszek, -iszek, -yszko, -iszko, -uszek, -aszek (s艂onyszko 鈥榮艂oneczko鈥, robaszek 鈥榬obaczek鈥, g艂owyszka 鈥榞艂贸weczka鈥). W omawianym dialekcie wyst臋puje tak偶e charakterystyczne s艂ownictwo, np. antrejka 鈥榩rzedpok贸j鈥, bo偶a kr贸wka 鈥榖iedronka鈥, churcha膰 鈥榢aszle膰鈥, 膰miki 鈥榩apierosy鈥, dyla膰 鈥榯a艅czy膰鈥, fyra膰 鈥榰cieka膰鈥, kokot 鈥榢ogut鈥, nyra 鈥榮k膮piec鈥, pyra 鈥榸iemniak鈥, szrajba 鈥榩odpis鈥. 

W obr臋b dialektu wielkopolskiego zalicza si臋 opisan膮 w poprzednim artykule gwar臋 kociewsk膮, a tak偶e gwar臋 pozna艅sk膮 czy gwary pomniejszych miejscowo艣ci Baran贸wka, 艁ow臋cina lub Lus贸wka.

Dialekt 艣l膮ski

Dialekt 艣l膮ski obejmuje obszar po艂udniowo-zachodniej Polski. Jego cechy si臋gaj膮 na teren Czech i do Czadcy na S艂owacji. W przesz艂o艣ci dialektalny obszar 艢l膮ska obejmowa艂 znacznie wi臋kszy teren, ni偶 obrazuje to powy偶sza mapa, jednak wskutek r贸偶nych historycznych uwarunkowa艅 (m.in. ekspansja j臋zyka niemieckiego, przesiedlenia) wsp贸艂czesny dialekt obejmuje okr臋g przemys艂owy G贸rnego 艢l膮ska (艢l膮sk 艣rodkowy), Opolszczyzn臋 (艢l膮sk p贸艂nocny) i 艢l膮sk Cieszy艅ski (艢l膮sk po艂udniowy).

Zasi臋g i podzia艂 dialektu 艣l膮skiego

Ryc. 6. Zasi臋g i podzia艂 dialektu 艣l膮skiego

Konstytutywnymi cechami dialektu 艣l膮skiego s膮: 

  • ud藕wi臋czniaj膮ca wymowa (pom贸gby藕mamie, przynie藕wiadro, tagrobi艂),聽
  • mazurzenie, kt贸re stopniowo ju偶 zanika pod wp艂ywem j臋zyka og贸lnopolskiego (corny 鈥榗zarny鈥, drogsy 鈥榙ro偶szy鈥, saty 鈥榮zata – sukienka鈥),聽
  • obecno艣膰 samog艂osek pochylonych (drou偶ka 鈥榙r贸偶ka鈥, dziy艅 鈥榙zie艅鈥, bo艂 sie 鈥榖a艂 si臋鈥),聽
  • odmienna ni偶 w j臋zyku og贸lnym wymowa samog艂osek nosowych.聽

Cecha ta nie jest jednorodna na ca艂ym obszarze dialektalnym, jednak najpowszechniejsza jest tzw. denazalizacja, czyli odnosowienie, utrata nosowo艣ci (na msza 鈥榥a msz臋鈥, widza 鈥榳idz臋鈥, rysuja 鈥榬ysuj臋鈥). 

Ponadto na terenie dialektalnego 艢l膮ska pojawiaj膮 si臋 nast臋puj膮ce elementy j臋zykowe: rzeczowniki, kt贸rych rodzaj jest inny ni偶 w polszczy藕nie literackiej (ten serwet 鈥榯a serwetka鈥, ta torta 鈥榯en tort鈥, ten paczek 鈥榯a paczka鈥), ko艅c贸wka celownika -owi w niekt贸rych  rzeczownikach, zw艂aszcza jednosylabowych (bratowi 鈥榖ratu鈥, kotowi 鈥榢otu鈥, psowi 鈥榩su鈥), obecno艣膰 tzw. aorystycznego ch w formach czasu przesz艂ego i trybu przypuszczaj膮cego czasownik贸w (robi艂ech 鈥榬obi艂em鈥, bylichmy 鈥榖yli艣my鈥, jedlibychmy 鈥榡edliby艣my鈥). To, co najbardziej odr贸偶nia dialekt 艣l膮ski od polszczyzny literackiej i innych gwar, to leksyka i frazeologia, np. ajerkuchy 鈥榥ale艣niki鈥, binder 鈥榢rawat鈥, charla膰 鈥榢aszle膰鈥, fajrowa膰 鈥樑泈i臋towa膰鈥, filok 鈥榙艂ugopis鈥, kastla 鈥榮krzynka鈥, luft powietrze, szteker 鈥榞niazdko elektryczne鈥, wajzel 鈥榸egar鈥. 

Pe艂niejszy opis dialektu 艣l膮skiego znajduje si臋 na blogu, w jego obr臋bie wyst臋puj膮 takie gwary, jak gwara jab艂onkowska, gwara cieszy艅ska czy gwara opolska.

Nowe dialekty mieszane

Termin nowe dialekty mieszane u偶ywany jest w odniesieniu do obszaru, gdzie ludno艣膰 pos艂uguje si臋 polszczyzn膮 og贸ln膮 z r贸偶nymi elementami gwarowymi. Jest to efekt procesu integracji j臋zykowej, kt贸ry polega na 艂膮czeniu si臋 gwar w jeden, og贸lnonarodowy j臋zyk. Nowe dialekty mieszane obejmuj膮 wojew贸dztwa: dolno艣l膮skie, lubuskie, zachodnio-pomorskie, cz臋艣膰 wojew贸dztwa pomorskiego i warmi艅sko-mazurskiego.聽

Zasi臋g nowych dialekt贸w mieszanych

Ryc. 7. Zasi臋g nowych dialekt贸w mieszanych

Na ziemiach tych miesza艂a si臋 ludno艣膰 niemiecka, kresowiacy (Kresy Wschodnie), osadnicy z Polski centralnej i po艂udniowej, a tak偶e przymusowo przesiedleni Ukrai艅cy i 艁emkowie. St膮d na obszarze nowych dialekt贸w mieszanych opr贸cz j臋zyka polskiego funkcjonowa艂 j臋zyk niemiecki, gwary z Ma艂opolski i Wielkopolski, polszczyzna kresowa oraz j臋zyki innych mniejszo艣ci. Z czasem nast膮pi艂 proces wypierania rodzimych gwar na rzecz polszczyzny og贸lnej, przez co elementy gwarowe w tym obszarze nie s膮 tak wyra藕ne jak w przypadku innych dialekt贸w i stopniowo zanikaj膮.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje
  • Urba艅czyk S., Zarys dialektologii polskiej, Warszawa 1962.
  • Przybylska R., Rak M., Kwa艣nicka-Janowicz A., Historia j臋zyka, dialektologia i onomastyka w nowych kontekstach interpretacyjnych, Krak贸w 2018.Kara艣 H.,
  • Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe: http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php
Ilustracje
Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl