Skip to content

Zas艂ugi Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego dla Rzeczpospolitej

W artykule

Stanis艂aw August Poniatowski zosta艂 kr贸lem Rzeczpospolitej w 1764 r. Mimo trudnych czas贸w w jakich przysz艂o mu panowa膰, w艂adca podj膮艂 pr贸b臋 przeprowadzenia szeroko zakrojonych reform politycznych, gospodarczych i kulturalnych.

Sytuacja w Rzeczpospolitej przed obj臋ciem w艂adzy przez Poniatowskiego 

Stanis艂aw August Poniatowski obj膮艂 w艂adz臋 w II po艂owie XVIII w. Wcze艣niej Rzeczpospolit膮 rz膮dzili kr贸lowie z dynastii saskiej (wetty艅skiej) 鈥 August II MocnyAugust III Sas, kt贸rzy bardziej interesowali si臋 sprawami swojej ojczyzny, Saksonii. Pa艅stwo polsko-litewskie traktowali drugorz臋dnie. Nie zale偶a艂o im na przeprowadzeniu reform, kt贸re mog艂yby wzmocni膰 kraj wewn臋trznie i zewn臋trznie. Przyczyn膮 tego stanu by艂o m.in. liberum veto, kt贸re parali偶owa艂o dzia艂alno艣膰 sejmu. Nasila艂y si臋 interwencje pa艅stw o艣ciennych, zw艂aszcza Rosji, a skarb 艣wieci艂 pustkami. Odbi艂o si臋 to negatywnie na stanie armii Rzeczpospolitej, kt贸ra by艂a nieliczna, s艂abo wyszkolonawyposa偶ona. Wewn膮trz pa艅stwa pog艂臋bia艂a si臋 anarchia, post臋powa艂 upadek autorytetu w艂adcy oraz organ贸w w艂adzy. Konsekwencj膮 tego by艂o utrwalenie rz膮d贸w oligarchii magnackiej. R贸wnie偶 sytuacja gospodarcza nie napawa艂a optymizmem. Zaanga偶owanie Rzeczpospolitej w III wojn膮 p贸艂nocn膮 skutkowa艂o licznymi zniszczeniami, a dzia艂aj膮ce folwarki pa艅szczy藕niane rujnowa艂y wie艣. Kryzys by艂 widoczny tak偶e w kulturze. Pogorszy艂 si臋 poziom edukacji i nauki.

M. Baciarelli, 鈥濸ortret Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym鈥, 1768 r.

Ryc. 1. M. Bacciarelli, 鈥濸ortret Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym鈥, 1768 r.

Pierwsze zas艂ugi kr贸la i reformy sejmu konwokacyjnego

Dzi臋ki wsparciu carycy Katarzyny II Wielkiej tron po 艣mierci Augusta III Sasa obj膮艂 Stanis艂aw August Poniatowski. Nowy w艂adca chcia艂 wzmocni膰 pa艅stwo, napotka艂 jednak op贸r ze strony pa艅stw o艣ciennych oraz szlachty. Obywatele Rzeczpospolitej nie widzieli potrzeby przeprowadzenia reform. Priorytetem szlachty by艂a obrona z艂otej wolno艣ci oraz powi臋kszanie w艂asnych maj膮tk贸w. Ta grupa obawia艂a si臋, 偶e utraci swoje przywileje, a co za tym idzie 鈥 wyj膮tkow膮 pozycj臋 w pa艅stwie. Rosji, Prusom i Austrii zale偶a艂o na tym, by pa艅stwo polsko-litewskie by艂o s艂abe i bezbronne. Dzi臋ki temu s膮siedzi Rzeczpospolitej mogli 艂atwiej ingerowa膰 w sprawy wewn臋trzne i realizowa膰 swoje cele.

Poniatowski jako cz艂owiek dobrze wykszta艂cony i 艣wiadomy konieczno艣ci przeprowadzenia reform liczy艂, 偶e zdo艂a do nich przekona膰 cz臋艣膰 elit politycznych. Tak te偶 si臋 sta艂o. Ju偶 w pierwszych latach panowania Stanis艂awa Augusta 艣rodowisko kr贸lewskie podj臋艂o dzia艂ania maj膮ce na celu zwi臋kszenie dochod贸w w skarbie pa艅stwa. Podczas sejmu konwokacyjnego w 1764 r. i w pierwszych latach panowania Poniatowskiego ustanowiono c艂o generalne, powo艂ano mennic臋 kr贸lewsk膮 oraz uporz膮dkowano system monetarny. Kolejn膮 reform膮 gospodarczo-ekonomiczn膮 by艂o ujednolicenie systemu miar i wag. Monarcha inicjowa艂 tak偶e powstawanie manufaktur, kt贸re zajmowa艂y si臋 produkcj膮 towar贸w wojskowych i luksusowych. By zwi臋kszy膰 wp艂ywy do skarbu opodatkowano szlacht臋 posiadaj膮c膮 domy w miastach oraz uchwalono lustracj臋 kr贸lewszczyzn.

By jeszcze bardziej pobudzi膰 rozw贸j gospodarczy i o偶ywi膰 handel, w艂adca i sejm konwokacyjny zainicjowali powstanie Komisji Dobrego Porz膮dku. By艂y to instytucje, kt贸re zajmowa艂y si臋 porz膮dkowaniem spraw prawnych miast oraz unowocze艣nieniem i przebudow膮 przestrzeni miejskiej. W tym celu naprawiano zniszczone drogi, cz臋艣膰 z nich zosta艂a utwardzona. Zlikwidowano jurydyki szlacheckie i duchownych. Rozwini臋to tak偶e transport rzeczny, kt贸ry by艂 najta艅szy, jednak dotychczas traktowany po macoszemu. Podczas panowania Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego wybudowano dwa kana艂y: Kana艂 Kr贸lewski (艂膮czy艂 Bug z Dnieprem) oraz Kana艂 Ogi艅skiego (艂膮czy艂 Niemen z Dnieprem). Ich powstanie przyczyni艂o si臋 do u艂atwienia transportu zbo偶a oraz innych produkt贸w przeznaczonych na handel. By usprawni膰 przekazywanie informacji, kr贸l zaproponowa艂 reform臋 poczty. W konsekwencji wprowadzono jednakow膮 taryf臋 pocztow膮 dla os贸b wykorzystuj膮cych t臋 instytucj臋.

Kolejnym krokiem by艂o utworzenie w 1765 r. Szko艂y Rycerskiej w Warszawie. G艂贸wne zadanie tej 艣wieckiej plac贸wki polega艂o na wykszta艂ceniu ludzi odpowiedzialnych za losy ojczyzny i gotowych do wype艂niania zada艅 w ramach s艂u偶by wojskowej lub cywilnej (w administracji pa艅stwowej).

W zakresie funkcjonowania pa艅stwa utworzono odr臋bne dla Korony i Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego komisje: Skarbow膮 i Wojskow膮. Pod wzgl臋dem politycznym postanowiono znie艣膰 liberum veto podczas g艂osowa艅 ustaw wnoszonych przez Komisj臋 Skarbow膮 oraz wprowadzono zakaz przysi臋gania pos艂贸w na instrukcje poselskie. Ograniczono w艂adz臋 hetman贸w oraz zmniejszono liczebno艣膰 wojsk magnackich do trzystu 偶o艂nierzy.

Obraz Z. Vogla pod tytu艂em 鈥濸a艂ac Kadet贸w鈥

Ryc. 2. Z. Vogel, 鈥濸a艂ac Kadet贸w鈥, ok. 1785 r.

Komplikacje聽

Pocz膮tek panowania Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego dobrze wr贸偶y艂 Rzeczpospolitej. Jednak wszystko, co dobre, szybko si臋 ko艅czy. Szersze przeprowadzenie reform zosta艂o skomplikowane przez coraz intensywniejsz膮 ingerencj臋 Rosji w sprawy Rzeczpospolitej. Wschodni s膮siad interweniowa艂 na pro艣b臋 kr贸la pruskiego Fryderyka II oraz magnat贸w, kt贸rzy byli niezadowoleni z reform wprowadzonych przez 艣rodowisko Familii. Jednym z pretekst贸w do ingerencji by艂a sprawa dysydent贸w oraz sejm repninowski, kt贸rego celem by艂o przeprowadzenie rewizji reform z sejmu konwokacyjnego. W 1768 r. sejm ten uchwali艂 prawa kardynalne. By艂y to zasady ustrojowe, kt贸re mia艂y by膰 nienaruszalne. Nale偶a艂y do nich m.in.: wolna elekcja, unia z Litw膮, liberum veto czy prawo do wypowiadania pos艂usze艅stwa kr贸lowi. Gwarantem tych praw by艂a Rosja, co w praktyce oznacza艂o, 偶e ich zmiana mog艂a nast膮pi膰 tylko za jej zgod膮. W ten spos贸b rosyjska dominacja w Rzeczypospolitej zosta艂a potwierdzona pod wzgl臋dem prawnym, a pa艅stwo polsko-litewskie by艂o suwerenne wy艂膮cznie formalnie.

Sejm rozbiorowy

W 1773 r. zorganizowano sejm rozbiorowy. Potwierdzi艂 on nabytki terytorialne Rosji, Prus i Austrii z 1772 r. oraz wprowadzi艂 nowe rozwi膮zania ustrojowe. Ustanowiono Rad臋 Nieustaj膮c膮, czyli organ pa艅stwowy pe艂ni膮cy funkcj臋 w艂adzy wykonawczej. Sk艂ada艂a si臋 z kr贸la oraz 36 konsyliarzy (doradc贸w) wybieranych przez obie izby sejmu. W Radzie dzia艂a艂o pi臋膰 departament贸w: Interes贸w Cudzoziemskich, Skarbowy, Sprawiedliwo艣ci, Wojskowy, Policji. Ministrowie stoj膮cy na czele departament贸w sk艂adali sprawozdania przed sejmem. Rada nie cieszy艂a si臋 zbyt wielkim uznaniem w艣r贸d Polak贸w, lecz sta艂a si臋 sprawnie dzia艂aj膮c膮 instytucj膮 w szczeg贸lno艣ci w zakresie administracji i systemu fiskalnego.

Sukcesem kr贸la Poniatowskiego by艂o uzyskanie zgody na powo艂anie w 1773 r. Komisji Edukacji Narodowej. By艂o to pierwsze w Europie ministerstwo o艣wiaty. Na funkcjonowanie KEN przeznaczono maj膮tki po rozwi膮zanym przez papie偶a zakonie jezuit贸w, kt贸rzy mieli dotychczas monopol na nauczanie. Zadaniem tej instytucji by艂o zak艂adanie nowych szk贸艂 i prowadzenie dzia艂alno艣ci w oparciu o o艣wieceniowe idee. J臋zyk polski zast膮pi艂 obowi膮zuj膮c膮 do tej pory 艂acin臋, a nauczyciele k艂adli nacisk na zdobywanie wiedzy z zakresu nauk przyrodniczych. Przekazywana wiedza zosta艂a dostosowana do potrzeb 偶ycia kszta艂c膮cej si臋 m艂odzie偶y. Cz艂onkowie KEN sprzeciwiali si臋 stosowaniu kar cielesnych wobec uczni贸w. Szko艂y zarz膮dzane przez KEN kszta艂ci艂y 艣wiat艂ych nauczycieli oraz patriot贸w dbaj膮cych o dobro pa艅stwa. W ramach komisji przeprowadzono reform臋 Akademii Krakowskiej. Do czo艂owych dzia艂aczy komisji nale偶eli: Adam Kazimierz Czartoryski, Hugo Ko艂艂膮taj, Ignacy Potocki i Grzegorz Piramowicz. Ostatni z wymienionych odegra艂 znacz膮c膮 rol臋 w powo艂anym przez KEN w 1775 r. Towarzystwie do Ksi膮g Elementarnych, kt贸re odpowiada艂o za przygotowywanie podr臋cznik贸w do szk贸艂.

Obraz J. Peszki pod tytu艂em 鈥濸ortret Hugo Ko艂艂膮taja鈥. Przedstawia m臋偶czyzn臋 siedz膮cego przy stole w czarnym ubiorze i medalami za zas艂ugi

Ryc. 3. J. Peszka, 鈥濸ortret Hugo Ko艂艂膮taja鈥, 1791 r.

Mecenat Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego

W艂adca d膮偶y艂 do zreformowania pa艅stwa zar贸wno pod wzgl臋dem politycznym, jak i gospodarczym. Jego starania napotyka艂y jednak przeszkody w postaci dzia艂a艅 magnat贸w oraz sprzeciwu pa艅stw o艣ciennych. Odmiennie kszta艂towa艂a si臋 sytuacja kulturalna i naukowa. Mecenat kr贸lewski doprowadzi艂 do upowszechnienia idei o艣wieceniowych w Rzeczpospolitej. Okres rozwoju kultury i sztuki przypadaj膮cy na 30 lat panowania Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego okre艣lany jest mianem o艣wiecenia stanis艂awowskiego. Kr贸l nie szcz臋dzi艂 funduszy na kultur臋, sponsoruj膮c dzia艂alno艣膰 malarzy, pisarzyarchitekt贸w.

W sztuce najwa偶niejsz膮 rol臋 odgrywa艂 klasycyzm, nawi膮zuj膮cy do wzor贸w antycznych. Na dworze kr贸lewskim przebywa艂o wielu wybitnych zagranicznych artyst贸w, kt贸rzy upowszechnili w Polsce nowe formy artystyczne. Byli to m.in. malarze Marcello Bacciarelli, Bernardo Belotto (zwany Canaletto), Jan Piotr Norblin, architekt Dominik Merlini oraz rze藕biarz Franciszek Pinck. Ze wsparcia monarchy korzystali r贸wnie偶 pisarze, np.: Stanis艂aw Trembecki, Franciszek Salezy Jezierski oraz Franciszek Bohomolec. Z kr贸lewskiej inicjatywy dokonano przek艂ad贸w z 艂aciny i francuskiego, m.in. Tacyta, Horacego, Seneki i Monteskiusza. Co tydzie艅 w艂adca spotyka艂 si臋 z pisarzami na organizowanych przez siebie obiadach czwartkowych, kt贸re mia艂y charakter towarzysko-literackiego salonu.

Obraz B. Bellotto pod tytu艂em 鈥濽lica Miodowa w Warszawie鈥

Ryc. 4. B. Bellotto, 鈥濽lica Miodowa w Warszawie鈥, 1777 r.

Z inicjatywy monarchy otwarto w Warszawie teatr. Znacz膮cy wk艂ad w rozw贸j polskiego teatru mia艂 Wojciech Bogus艂awski. W repertuarze Teatru Narodowego znajdowa艂y si臋 dzie艂a m.in. Franciszka Zab艂ockiego oraz Juliana Ursyna Niemcewicza.

Obraz G. B. Lampiego pod tytu艂em 鈥濸ortret Stanis艂awa Augusta z mask膮鈥

聽Ryc. 5. G. B. Lampi, 鈥濸ortret Stanis艂awa Augusta z mask膮鈥, 1788-1789.

Obraz J. Reichana pod tytu艂em 鈥濿ojciech Bogus艂awski鈥

Ryc. 6. 聽J. Reichan, 鈥濿ojciech Bogus艂awski鈥, 1798 r.

Podczas panowania Poniatowskiego za艂o偶ono o艣wieceniowe czasopismo Monitor鈥. Jego redaktorami zostali Ignacy Krasicki i Franciszek Bohomolec. Autorzy tekst贸w przedstawiali r贸偶ne drogi do odbudowy Rzeczypospolitej i propagowali o艣wieceniowe idea艂y. Na 艂amach 鈥濵onitora鈥 krytycznie odnoszono si臋 do szlacheckich postaw i zachowa艅.

W dziedzinie architektury przebudowano m.in. Zamek Kr贸lewski w Warszawie oraz 艁azienki, w tym Pa艂ac na Wyspie. Przy zamku w Warszawie Dominik Merlini wybudowa艂 nowy gmach biblioteki kr贸lewskiej, kt贸ra gromadzi艂a zbiory kr贸la szacowane na 15-20 tys. wolumin贸w.聽

Zdj臋cie przedstawiaj膮ce Pa艂ac na Wyspie w 艁azienkach Kr贸lewskich w Warszawie

Ryc. 7. Pa艂ac na Wyspie

Okres panowania Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego charakteryzowa艂 si臋 rozwojem nauki. Upowszechniono teori臋 kopernika艅sk膮, prowadzono badania z zakresu nauk 艣cis艂ych. Szczeg贸lne zas艂ugi wnie艣li J臋drzej 艢niadecki (chemik), Jan 艢niadecki (matematyk), Marcin Poczobutt-Odlanicki (matematyk), Samuel Chr贸艣cikowski (fizyk), Stanis艂aw Staszic (geolog), Krzysztof Kluk (przyrodnik). W zakresie nauk humanistycznych osi膮gni臋cia odni贸s艂 m.in. Adam Naruszewicz, kt贸ry stworzy艂 podstawy nowoczesnych bada艅 historycznych. 

Najwi臋ksze osi膮gni臋cie 鈥 Konstytucja 3 maja 

Stanis艂aw August Poniatowski przez ca艂y okres swojego panowania podejmowa艂 si臋 dzia艂a艅 reformatorskich. Za najwi臋ksze osi膮gni臋cie kr贸la mo偶na uzna膰 prace nad ustaw膮 zasadnicz膮, a nast臋pnie uchwalenie Konstytucji 3 maja w 1791 r. podczas obrad Sejmu Wielkiego. Wraz z monarch膮 wsp贸艂pracowali Ignacy Potocki, Hugo Ko艂艂膮taj, Stanis艂aw Ma艂achowski i Scipione Piattoli.

Konstytucja 3 maja w zasadniczy spos贸b zmieni艂a ustr贸j Rzeczpospolitej. Najwa偶niejsze zmiany wprowadzone w pa艅stwie polsko-litewskim na mocy ustawy zasadniczej to:

  • ustanowienie monarchii konstytucyjnej,
  • wprowadzenie zasady tr贸jpodzia艂u w艂adzy,
  • likwidacja wolnej elekcji 鈥 odt膮d na tronie Rzeczpospolitej mia艂 zasiada膰 w艂adca dziedziczny, pochodz膮cy z dynastii Wettin贸w,
  • likwidacja liberum veto parali偶uj膮cego obrady sejmu i wprowadzenie zasady podejmowania decyzji drog膮 g艂osowania wi臋kszo艣ci膮 g艂os贸w,聽
  • likwidacja pacta conventa i artyku艂贸w henrykowskich,
  • wprowadzenie poj臋cia 鈥narodu鈥 (og贸艂 mieszka艅c贸w Rzeczpospolitej, kt贸rzy pe艂nili rol臋 suwerena kraju),
  • wprowadzenie obowi膮zku zwo艂ywania sejmu co 2 lata (mo偶liwo艣膰 szybszego zwo艂ania obrad w razie nag艂ej sytuacji),
  • wprowadzenie obowi膮zku zwo艂ania sejmu konstytucyjnego co 25 lat,聽
  • wzmocnienie wi臋zi mi臋dzy Rzeczpospolit膮 a Litw膮 poprzez zniesienie podzia艂u na oba kraje,
  • odebranie prawa g艂osu i decydowania o sprawach pa艅stwowych go艂ocie,
  • zakaz zawi膮zywania konfederacji,
  • zakaz posiadania prywatnych wojsk,
  • wzi臋cie ch艂op贸w pod opiek臋 pa艅stwa,聽
  • ustanowienie katolicyzmu religi膮 pa艅stwow膮 i tolerowanie pozosta艂ych wyzna艅.
Obraz Jana Matejki pod tytu艂em 鈥濳onstytucja 3 maja 1791 roku鈥

Ryc. 8. 聽J. Matejko, 鈥濳onstytucja 3 maja 1791 roku鈥, 1891 r.

Ryc. 9. Podzia艂 w艂adzy zawarty w Konstytucji 3 maja z 1791 r.

W ostateczn膮 tre艣膰 konstytucji w艂膮czano tak偶e Prawo o sejmikach Prawo o miastach. Pierwszy z wymienionych dokument贸w zosta艂 uchwalony 24 marca 1791 r. Okre艣la艂 zasady sejmikowania oraz zrewolucjonizowa艂 zasady prawa wyborczego. Pr贸cz okre艣lania termin贸w zjazd贸w sejmik贸w i godzin ich trwania ustalono, 偶e go艂ota (elektorat magnaterii) zostanie pozbawiona prawa udzia艂u w sejmikach. Ustalono cenzus maj膮tkowy (ograniczenie praw wyborczych do grupy os贸b o okre艣lonym maj膮tku), kt贸ry dawa艂 prawa wyborcze szlachcicom posesjonatom (szlachcic dysponuj膮cy posiad艂o艣ci膮 ziemsk膮), kt贸rzy p艂acili 100 z艂otych podatk贸w rocznie. 

Prawo o miastach zosta艂o uchwalone tak偶e w 1791 r. w wyniku czarnej procesji. By艂a to manifestacja delegat贸w 141 miast kr贸lewskich, kt贸rzy 2 grudnia 1789 r. pod przewodnictwem prezydenta Warszawy Jana Dekerta przeszli z Rynku Starego Miasta w Warszawie pod Zamek Kr贸lewski, gdzie obradowa艂 Sejm Wielki. Celem manifestacji by艂o 偶膮danie przyznania mieszczanom praw publicznych. Nazwa 鈥瀋zarna procesja鈥 nawi膮zuje do barwy obioru os贸b bior膮cych udzia艂 w manifestacji. Wyst膮pienie delegat贸w przyczyni艂o si臋 do powo艂ania przez Sejm specjalnej komisji do spraw reformy ustroju, kt贸ra uwzgl臋dni艂a cz臋艣膰 postulat贸w przedstawicieli miast. Najistotniejsze postanowienia zawarte w Prawie o miastach, dotycz膮ce mieszczan:

  • mo偶liwo艣膰 wysy艂ania 24 plenipotent贸w (przedstawicieli) na sejm w sprawach miejskich,聽
  • uzyskanie praw, kt贸re dot膮d by艂y zarezerwowane dla szlachty, m.in. nietykalno艣ci osobistejmaj膮tkowej,
  • mo偶liwo艣膰 nabywania d贸br ziemskich,聽
  • zakaz wi臋zienia bez wyroku s膮dowego,聽
  • mo偶liwo艣膰 obejmowania urz臋d贸w, pe艂nienia funkcji oficerskich i piastowania godno艣ci ko艣cielnych,
  • uzyskanie prawa do nobilitacji, czyli nadania szlachectwa.

Reformy Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego

Podczas panowania Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego przeprowadzono szereg reform. Dotyczy艂y one polityki, gospodarki, ale tak偶e szeroko rozumianej kultury. Cz臋艣膰 z nich zosta艂a ju偶 przeprowadzona w trakcie sejmu konwokacyjnego w 1764 r.

Ryc. 10. Problemy, z kt贸rymi musia艂 zmierzy膰 si臋 Stanis艂aw August Poniatowski

Zas艂ugi kr贸la w dziedzinie polityki:

  • zniesienie liberum veto podczas g艂osowania w sprawach skarbowych i wojskowych,
  • wprowadzenie zakazu przysi臋gania pos艂om na instrukcje sejmowe,
  • ustanowienie Komisji Skarbowej i Wojskowej,
  • likwidacja jurydyk szlacheckich i duchownych,聽
  • udzia艂 w pracach nad Konstytucj膮 3 maja i uchwalenie ustawy rz膮dowej.

Zas艂ugi kr贸la w dziedzinie wojskowo艣ci:

  • ograniczenie w艂adzy hetman贸w,
  • zmniejszenie liczebno艣ci wojsk magnackich.

Zas艂ugi kr贸la w dziedzinie gospodarki:

  • ustanowienie c艂a generalnego,聽
  • powo艂anie mennicy kr贸lewskiej,
  • uporz膮dkowanie systemu monetarnego,聽
  • ujednolicenie systemu miar i wag,聽
  • powstanie nowych manufaktur,聽
  • opodatkowanie szlachty posiadaj膮cej domy w miastach,聽
  • przeprowadzenie lustracji kr贸lewszczyzn,聽
  • powstanie Komisji Dobrego Porz膮dku,聽
  • naprawa zniszczonych dr贸g,聽
  • rozw贸j transportu rzecznego,聽
  • wybudowanie Kana艂u Kr贸lewskiego i Kana艂u Ogi艅skiego,聽
  • reforma poczty.聽

Najwa偶niejsze zas艂ugi kr贸la na polu kulturalnym:

  1. Edukacja
  • utworzenie w 1765 r. Szko艂y Rycerskiej w Warszawie,
  • powo艂anie w 1773 r. Komisji Edukacji Narodowej,聽
  • powo艂anie w 1775 r. Towarzystwa do Ksi膮g Elementarnych,聽
  • upowszechnienie zdobyczy o艣wiecenia w edukacji m艂odzie偶y,
  • powi臋kszanie zbior贸w bibliotek.
  1. Sztuka
  • sprawowanie mecenatu kr贸lewskiego nad malarzami, architektami, pisarzami,
  • dzia艂alno艣膰 zagranicznych artyst贸w w Rzeczpospolitej,聽
  • rozw贸j architektoniczny Warszawy.
  1. Kultura
  • organizacja obiad贸w czwartkowych,聽
  • otwarcie Teatru Narodowego w Warszawie w 1765 r.,
  • wydawanie czasopisma 鈥濵onitor鈥,
  • utworzenie przez kr贸la kolekcji kamieni, numizmat贸w i gabinetu rycin.
  1. Nauka
  • wspieranie naukowc贸w w wielu dziedzinach.

Wa偶ne poj臋cia

Liberum veto

Z 艂aciny 鈥瀢olne nie pozwalam鈥, prawo pozwalaj膮ce ka偶demu pos艂owi na zerwanie sejmu, je艣li nie zgadza艂 si臋 z proponowan膮 ustaw膮.

Anarchia

Z greki 鈥瀊ezrz膮d鈥, stan bezpa艅stwowy, ale tak偶e okres chaosu, nieporz膮dku i dezorganizacji.

Oligarchia magnacka

System rz膮d贸w charakterystyczny dla okresu Rzeczpospolitej od XVI do XVIII w., w kt贸rym kluczow膮 rol臋 w pa艅stwie odgrywa艂a niewielka grupa bogatej szlachty (magnaci).

III wojna p贸艂nocna

Konflikt z lat 1700-1721. Zako艅czy艂 si臋 zawarciem pokoju w Nystad. Jego konsekwencj膮 by艂 wzrost znaczenia Rosji i utrata przez Szwecj臋 statusu mocarstwa w Europie.

Z艂ota wolno艣膰 szlachecka

Swobody i przywileje przys艂uguj膮ce szlachcie w Rzeczpospolitej Obojga Narod贸w.聽

Sejm konwokacyjny

Sejm zwo艂ywany przez prymasa w okresie bezkr贸lewia w celu przygotowania elekcji.聽

C艂o generalne

Jednolita op艂ata celna od towar贸w stanowi膮cych przedmiot wymiany mi臋dzynarodowej w Rzeczpospolitej.

Manufaktura

Przedsi臋biorstwo, w kt贸rym produkcja oparta jest na pracy r臋cznej.

Lustracja

Kontrola d贸br kr贸lewskich.

Kr贸lewszczyzny

Dobra kr贸lewskie, sk艂adaj膮ce si臋 z maj膮tk贸w ziemskich i miast.

Jurydyka

Cz臋艣膰 miasta wyj臋ta spod prawa miejskiego.

Instrukcje poselskie

Uchwa艂y podejmowane na sejmikach, kt贸re zawiera艂y postulaty i 偶膮dania szlachty.

Familia

Stronnictwo magnackie skupiaj膮ce cz艂onk贸w rodziny Czartoryskich i ich zwolennik贸w. W polityce zagranicznej reprezentowali orientacj臋 prorosyjsk膮. W polityce wewn臋trznej d膮偶yli do przeprowadzenia reform w Rzeczypospolitej.

Sprawa dysydent贸w

Polega艂a na r贸wnouprawnieniu innowierc贸w w zakresie praw szlacheckich zwi膮zanych z zasiadaniem w izbie poselskiej i sprawowaniem urz臋d贸w. Dla w艂adz rosyjskich i pruskich zr贸wnanie w prawach ludno艣ci prawos艂awnej i protestanckiej dawa艂o mo偶liwo艣膰 zwi臋kszenia kontroli nad wewn臋trzn膮 sytuacj膮 Rzeczpospolitej. W艂adcy obydwu pa艅stw liczyli, 偶e dzi臋ki temu zablokuj膮 niekorzystne rozwi膮zania sejmowe.

Sejm repninowski

Trwa艂 w latach 1767-1768. Podczas obrad poruszono spraw臋 dysydent贸w i ich praw. Szczeg贸lny op贸r wykazywa艂 biskup krakowski So艂tyk, stoj膮cy na czele konfederacji radomskiej. Wobec buntu zastosowano si艂臋 i przymus. Sejm zosta艂 sterroryzowany, a w wi臋kszo艣ci i tak pos艂uszny Rosjanom, uchwali艂 na pocz膮tku 1768 r. prawa polityczne dla dysydent贸w. Oznacza艂o to r贸wnouprawnienie dysydent贸w w Rzeczypospolitej. Repnin doprowadzi艂 tak偶e do zawarcia traktatu polsko-rosyjskiego potwierdzaj膮cego ich obowi膮zywanie. Uchwalono tak偶e prawa kardynalne.

Sejm Wielki

Nazywany tak偶e Sejmem Czteroletnim, obradowa艂 w latach 1788-1792. Sejm ten nie zosta艂 zerwany, poniewa偶 by艂 skonfederowany. Oznacza to, 偶e reformatorzy ustroju Rzeczypospolitej, pr贸buj膮c zapobiec zrywaniu sejm贸w, postanowili wykorzysta膰 zasady stosowane w konfederacjach, tzn. podczas sejmu skonfederowanego decyzje podejmowano wi臋kszo艣ci膮 g艂os贸w i nie by艂a wymagana jednomy艣lno艣膰. Najwa偶niejsze decyzje podj臋te podczas Sejmu Wielkiego to zniesienie Rady Nieustaj膮cej, uchwalenie stutysi臋cznej armii, uchwalenie sta艂ych podatk贸w obci膮偶aj膮cych szlacht臋 i duchowie艅stwo oraz przeprowadzenie lustracji kr贸lewszczyzn. Uchwalono Prawo o sejmikachPrawo o miastach, utworzono komisje porz膮dkowe cywilno-wojskowe, a tak偶e zakazano pobierania pieni臋dzy od obcych dwor贸w.

Utrwal wiedz臋

Poni偶ej znajduj膮 si臋 zadania wraz z聽odpowiedziami, do聽rozwi膮zania kt贸rych聽wykorzystano wiedz臋 zaprezentowan膮 w聽tym artykule.

Zadanie 1. Zadanie 2.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje
  • Markiewicz M., Historia Polski 1492鈥1795, Krak贸w 2005.
  • Rostworowski E., Ostatni kr贸l Rzeczypospolitej. Geneza i upadek Konstytucji 3 Maja, Warszawa 1966.
  • Zienkowska K., Stanis艂aw August Poniatowski, Wroc艂aw鈥怶arszawa- Krak贸w 2004.
Ilustracje
Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl