Skip to content

Za膰mienie S艂o艅ca

W artykule

Za膰mienie S艂o艅ca to niezwykle spektakularne wydarzenie. Ju偶 w staro偶ytno艣ci uczeni byli w stanie przewidywa膰 wyst臋powanie za膰mienia na podstawie obserwacji astronomicznych. Zjawisko to by艂o 藕r贸d艂em przes膮d贸w i wi膮zano je z dzia艂aniem bog贸w. Dzisiaj wiemy, czym jest dok艂adnie, oraz potrafimy przewidywa膰 jego wyst膮pienie na wieleset lat do przodu. Mimo 偶e nie budzi ono ju偶 w nas l臋ku, to na pewno wprawia w podziw i wywo艂uje ekscytacj臋.

Co przy膰miewa blask S艂o艅ca?

To niezwyk艂e zjawisko nie by艂oby mo偶liwe bez naszego naturalnego satelity 鈥 Ksi臋偶yca. Bardzo 艂atwo jest je zrozumie膰, znaj膮c podstawowe zasady optyki i ruchu Srebrnego Globu.

Rysunek przedstawiaj膮cy nachylenie orbity Ksi臋偶yca wzgl臋dem orbity ziemskiej

Ryc. 1. Nachylenie orbity Ksi臋偶yca wzgl臋dem orbity ziemskiej

Ksi臋偶yc okr膮偶a Ziemi臋 po orbicie eliptycznej. Czas jednego pe艂nego obiegu wynosi 27 dni 7 godzin i 43 minuty. Nale偶y pami臋ta膰, 偶e nasz naturalny satelita nie 艣wieci w艂asnym 艣wiat艂em, a jedynie odbija 艣wiat艂o s艂oneczne, kt贸re na niego pada. Dlatego po艂owa powierzchni Ksi臋偶yca, zwr贸cona w stron臋 S艂o艅ca, jest nieustannie o艣wietlona i odbija 艣wiat艂o w przestrze艅 kosmiczn膮. To, ile tego 艣wiat艂a zostanie odbite w stron臋 Ziemi, zale偶y tylko od wzajemnego po艂o偶enia naszej planety i Srebrnego Globu. Z tego powodu obserwujemy na niebie r贸偶ne fazy Ksi臋偶yca.

Schemat przedstawiaj膮cy fazy Ksi臋偶yca i zmiany w jego o艣wietleniu

Ryc. 2. Fazy Ksi臋偶yca i zmiany w jego o艣wietleniu

Istnieje pewne szczeg贸lne po艂o偶enie Ksi臋偶yca wzgl臋dem Ziemi, kt贸re ma znaczenie przy wyst臋powaniu za膰mienia S艂o艅ca 鈥 jest to n贸w. Kiedy nasz satelita jest w nowiu, nie widzimy go na niebie, ale on tam jest, skryty w mroku przestrzeni kosmicznej. O艣wietlona cz臋艣膰 Ksi臋偶yca jest w贸wczas zwr贸cona przeciwnie do Ziemi.

W jaki spos贸b powstaje za膰mienie S艂o艅ca?

Zobaczmy, co si臋 dzieje z promieniami 艣wiat艂a biegn膮cego ze S艂o艅ca do Ziemi, kiedy na ich drodze znajdzie si臋 Ksi臋偶yc w nowiu (S艂o艅ce, Ksi臋偶yc i Ziemia s膮 u艂o偶one w jednej linii).

Za膰mienie S艂o艅ca - schemat przedstawiaj膮cy powstawanie cienia i p贸艂cienia na powierzchni Ziemi

Ryc. 3. Schemat obrazuj膮cy powstawanie cienia i p贸艂cienia na powierzchni Ziemi

Ksi臋偶yc rzuca sw贸j cie艅 na powierzchni臋 Ziemi. Oczywi艣cie nasz naturalny satelita jest du偶o mniejszy ni偶 nasza gwiazda. 艢rednica S艂o艅ca jest oko艂o 400 razy wi臋ksza ni偶 艣rednica Ksi臋偶yca. Jednocze艣nie znajduje si臋 on 400 razy bli偶ej Ziemi ni偶 S艂o艅ce. Niezwyk艂a zbie偶no艣膰 tych wielko艣ci pozwala na to, 偶e zar贸wno tarcza Srebrnego Globu, jak i najbli偶szej nam gwiazdy widziane na niebie maj膮 niemal偶e identyczne rozmiary.

Kiedy tarcza Ksi臋偶yca przys艂oni tarcz臋 S艂o艅ca, na fragmencie p贸艂kuli ziemskiej, gdzie aktualnie panuje dzie艅, mo偶na obserwowa膰 ca艂kowite lub cz臋艣ciowe za膰mienie S艂o艅ca. Je艣li Ksi臋偶yc kr膮偶y艂by wok贸艂 Ziemi w tej samej p艂aszczy藕nie, co Ziemia wok贸艂 S艂o艅ca, to podczas ka偶dego nowiu ogl膮daliby艣my za膰mienie S艂o艅ca. Orbity Ksi臋偶yca i Ziemi nie le偶膮 w jednej p艂aszczy藕nie, a s膮 nachylone w stosunku do siebie pod ma艂ym k膮tem. Przez to cie艅 rzucany przez Ksi臋偶yc zwykle omija Ziemi臋 i zjawisko za膰mienia S艂o艅ca jest rzadkie 鈥 wyst臋puje kilkakrotnie w ci膮gu roku, a maksymalnie dwa z tych za膰mie艅 mog膮 by膰 ca艂kowite. Niestety pe艂ne za膰mienie S艂o艅ca jest widoczne tylko w pasie o maksymalnej szeroko艣ci 300 km. Przej艣cia przysz艂ych obszar贸w za膰mienia S艂o艅ca na powierzchni Ziemi mo偶emy zobaczy膰 na poni偶szej mapie.

Obszary przej艣膰 ca艂kowitych za膰mie艅 S艂o艅ca - mapa 艣wiata

Ryc. 4. Obszary przej艣膰 ca艂kowitych za膰mie艅 S艂o艅ca

Kalendarz za膰mie艅 S艂o艅ca jest dost臋pny tutaj: [klik].

Ostatnie g艂臋bokie za膰mienie cz臋艣ciowe widoczne na terenie Polski mia艂o miejsce 4.11.2011 r. Natomiast kolejne takie za膰mienie b臋dzie mo偶na obserwowa膰 ju偶 25.10.2022 r. Na ca艂kowite za膰mienie S艂o艅ca widoczne z Polski przyjdzie nam poczeka膰 do 2.10.2135 r.

Jak bezpiecznie obserwowa膰 za膰mienie S艂o艅ca?

Poni偶sza mapa przedstawia godziny pocz膮tku za膰mienia, jego maksimum i ko艅ca dla poszczeg贸lnych miast na terenie Polski. Warto艣膰 wyra偶ona w procentach okre艣la, jaka maksymalna cz臋艣膰 tarczy S艂o艅ca zostanie przys艂oni臋ta podczas za膰mienia.

Mapa wyst膮pienia za膰mienia S艂o艅ca na terenie Polski

Ryc. 5. Mapa wyst膮pienia za膰mienia S艂o艅ca na terenie Polski 25.10.2022 r.

Je偶eli ju偶 mamy to szcz臋艣cie i b臋dziemy w miejscu wyst臋powania za膰mienia S艂o艅ca, warto po艣wi臋ci膰 chwil臋 na jego obserwacj臋. Nale偶y pami臋ta膰 jednak o odpowiednim przygotowaniu. Pod 偶adnym pozorem nie mo偶na patrze膰 bezpo艣rednio na tarcz臋 S艂o艅ca 鈥 grozi to uszkodzeniem lub utrat膮 wzroku. Gdyby艣my do obserwacji u偶yli nieprzystosowanego przyrz膮du optycznego (lornetka, luneta, teleskop), nasze oko natychmiast uleg艂oby wypaleniu. Bezpo艣rednio skupione przez soczewki promieniowanie s艂oneczne mo偶e z 艂atwo艣ci膮 podpali膰 kartk臋 papieru, dlatego do obserwacji za膰mienia S艂o艅ca niezb臋dne jest posiadanie specjalnych filtr贸w, kt贸re odpowiednio zmniejszaj膮 nat臋偶enie 艣wiat艂a naszej gwiazdy. Pami臋tajmy, 偶e je艣li stosujemy przyrz膮d optyczny do obserwacji S艂o艅ca, filtr zak艂adamy zawsze na jego przodzie 鈥 nie na okularze. W przeciwnym wypadku 艣wiat艂o s艂oneczne mog艂oby rozgrza膰 i stopi膰 uk艂ad optyczny w takim przyrz膮dzie.

Powszechnie dost臋pnym i tanim filtrem jest mylarowa folia s艂oneczna o nazwie katalogowej ND 5 produkowana przez firm臋 Baader Planetarium. Folia ta przepuszcza jedynie 0,001% padaj膮cego na ni膮 艣wiat艂a, a mimo to tarcza S艂o艅ca b臋dzie doskonale widoczna. To pokazuje, z jak膮 moc膮 promieniuje nasza gwiazda.

Uwaga! Filtr s艂oneczny ND 3,8 nie nadaje si臋 do wizualnych obserwacji, a jedynie do u偶ywania go z kamerami i aparatami.

Przy pomocy takiej folii mo偶emy w艂asnor臋cznie wykona膰 prostok膮tn膮 przes艂on臋 lub okulary pozwalaj膮ce na komfortow膮 obserwacj臋 tarczy naszej gwiazdy. Mo偶emy r贸wnie偶 zakupi膰 ju偶 gotowe okulary specjalnie produkowane do obserwacji za膰mienia S艂o艅ca lub po偶yczy膰 dobr膮 mask臋 spawalnicz膮 z gara偶u taty (maska powinna posiada膰 bardzo ciemny filtr o numerze co najmniej 12).

Zdj臋cie przedstawiaj膮ce okulary do obserwacji za膰mienia S艂o艅ca

Ryc. 6. Okulary do obserwacji za膰mienia S艂o艅ca

Do obserwacji S艂o艅ca nie nadaj膮 si臋 偶adne okulary przeciws艂oneczne, nawet te najciemniejsze. Lepiej tak偶e nie korzysta膰 z przydymionych szybek, zdj臋膰 rentgenowskich czy okienek dyskietek. Takie przedmioty mog膮 odpowiednio przyciemnia膰 obraz, natomiast nie jeste艣my wstanie okre艣li膰, w jakim stopniu przepuszczaj膮 promieniowanie ultrafioletowe i podczerwone. Jego du偶e nat臋偶enie emitowane ze S艂o艅ca b臋dzie dla naszego wzroku bardzo niebezpieczne.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje

1. https://pl.wikipedia.org/wiki/Za膰mienie_S艂o艅ca.
2. https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/D7fHgBjOD.
3. https://pl.wikipedia.org/wiki/Ksi臋偶yc.
4. https://deltaoptical.pl/folia-sloneczna-baader-astrosolar-nd-5-0-od-5-0-t-0-001-20-x-20.

Ilustracje

[Ryc. 1.] https://www.researchgate.net/figure/An-illustration-of-the-Moons-orbital-plane-around-the-Earth-and-rotational-axes-of-the_fig2_233086230.
[Ryc. 2.] Modyfikacja w艂asna na podstawie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Moon_Phase_Diagram_for_Simple_English_Wikipedia.GIF.
[Ryc. 3.] https://tvn24.pl/tvnmeteo/nauka/czesciowe-zacmienie-slonca-pazdziernik-2022-kiedy-spojrzec-w-niebo-czy-w-polsce-zaobserwujemy-to-zjawisko-6144274.
[Ryc. 4.] https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Solar_eclipses_2021-2040.png.
[Ryc. 5.] https://www.facebook.com/astrolifepl/photos/a.147129269062462/1560089404433101.
[Ryc. 6.] https://teleskopy.pl/Okulary-z-foli膮-ND5-do-obserwacji-za膰mienia-S艂o艅ca-(Focus-Solar-Eclipse-Glasses,-SKU鈥116175)-teleskopy-6561.html.

Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl