Skip to content

O co kruszyli kopie 艣redniowieczni rycerze, czyli o turniejach rycerskich

W artykule

Kt贸偶 z nas nie s艂ysza艂 o rycerzach? To wojownicy odznaczaj膮cy si臋 wielk膮 odwag膮 i waleczno艣ci膮 w boju. W czasach swojej 艣wietno艣ci uchodzili za wz贸r cn贸t. Wi膮zali si臋 g艂贸wnie z wojn膮 i walk膮. Zastanawiali艣cie si臋 mo偶e, co takiego robili rycerze w czasach pokoju?

Jak wskazuje tytu艂 artyku艂u, jedn膮 z rozrywek rycerzy w czasie pokoju by艂 udzia艂 w turniejach rycerskich.

Turnieje rycerskie - grafika przedstawiaj膮ca konny pojedynek rycerzy w strojach turniejowych

Ryc.1. Walka rycerzy w strojach turniejowych

Turnieje rycerskie by艂y to zawody organizowane przez monarch贸w b膮d藕 wp艂ywowych mo偶nych, w czasie kt贸rych dochodzi艂o do licznych pojedynk贸w rycerskich. Sformu艂owanie 鈥瀔ruszy膰 kopie鈥 odnosi si臋 w艂a艣nie do jednego z takich pojedynk贸w. Polega艂 on na zrzuceniu przeciwnika z siod艂a za pomoc膮 specjalnych, t臋po zako艅czonych kopii. 

Geneza turniej贸w rycerskich聽

Pocz膮tki turniej贸w rycerskich nie s膮 znane. Prawdopodobnie ich organizacja wi膮偶e si臋 z czasami staro偶ytnymi, cho膰 popularno艣膰 tych zawod贸w przypad艂a na czasy 艣redniowiecza. W贸wczas razem z rozwojem etosu rycerskiego turnieje sta艂y si臋 jedn膮 z podstawowych rozrywek wojownik贸w. Pierwszym krajem, w kt贸rym organizowano walki, by艂a Francja. Nast膮pi艂o to w II po艂owie XI w.

Szukaj膮c przyczyn organizacji turniej贸w, nie spos贸b nie odnie艣膰 si臋 do czas贸w wsp贸艂czesnych. Po co obecnie organizuje si臋 wszelkie mistrzostwa, olimpiady czy zawody? Podobnie jak teraz, w 艣redniowieczu turnieje by艂y form膮 sp臋dzania czasu. W okresach pokoju rycerze nie mieli zbyt wielu obowi膮zk贸w, a udzia艂 w zawodach by艂 jedyn膮 okazj膮, aby wykaza膰 si臋 swoimi umiej臋tno艣ciami. Ponadto uczestnictwo wi膮za艂o si臋 z wielkimi korzy艣ciami materialnymi i s艂aw膮. Turnieje stanowi艂y r贸wnie偶 t艂o dla mi艂osnych podboj贸w. 

Turnieje rycerskie by艂y jedn膮 z g艂贸wnych rozrywek 艣redniowiecznego spo艂ecze艅stwa. Organizowano je z okazji za艣lubin, koronacji czy przybycia kr贸la w dany region kraju. 

Opr贸cz do艣膰 indywidualnych powod贸w uczestnictwa w turniejach istniej膮 r贸wnie偶 przes艂anki zwi膮zane z prawodawstwem. Turnieje rycerskie mia艂y by膰 alternatyw膮 dla prywatnych wojen, prowadzonych mi臋dzy panami feudalnymi, kt贸re oficjalnie by艂y zakazane przez w艂adc贸w i Ko艣ci贸艂. Udzia艂 pozwala艂 na wy艂adowanie agresji oraz rozwi膮zanie spor贸w pomi臋dzy rycerzami. Co prawda Ko艣ci贸艂 pot臋pia艂 organizowanie turniej贸w i zabrania艂 poch贸wk贸w poleg艂ych na ich skutek, lecz nie powstrzyma艂o to przed rozwojem rycerskiej rozrywki. 

Przebieg turnieju

Inicjatorem turniej贸w najcz臋艣ciej by艂 mo偶now艂adca. W dziejach zdarza艂y si臋 przypadki, kiedy to sami kr贸lowie je organizowali, a nawet walczyli. W tym kontek艣cie wspomnie膰 mo偶na o Henryku II Plantagenecie kr贸lu Anglii, kr贸lu czeskim Janie Luksemburskim czy polskim ksi臋ciu Henryku IV Probusie. Przewa偶nie jednak zajmowali si臋 tym bogaci wasale kr贸lewscy.

Turnieje rycerskie by艂y organizowane od lutego do listopada co 2 tygodnie. Wyj膮tek stanowi艂y okresy wielkiego postu oraz adwentu. Miejscem zawod贸w prawie zawsze by艂o otwarte pole lub 艂膮ka, na kt贸rym stawiano namioty dla uczestnik贸w oraz trybuny dla widz贸w. 

Udzia艂 w turnieju mogli wzi膮膰 wy艂膮cznie rycerze. Przed rozpocz臋ciem rywalizacji ka偶dy musia艂 przedstawi膰 sw贸j herb, aby udowodni膰 swoje szlacheckie pochodzenie. Du偶膮 rol臋 w tym procederze odgrywa艂 herold, kt贸ry musia艂 wykaza膰 si臋 znajomo艣ci膮 heraldyki i genealogii niekt贸rych rod贸w rycerskich. Dochodzi艂o bowiem do nadu偶y膰 鈥 osoby nieposiadaj膮ce szlacheckiego pochodzenia pr贸bowa艂y wzi膮膰 udzia艂 w turnieju.聽

Rozgrywki trwa艂y co najmniej trzy dni. Rozpoczyna艂y si臋 o 艣wicie po mszy 艣wi臋tej i ci膮gn臋艂y si臋 a偶 do wieczora. Herold by艂 mistrzem ceremonii, kt贸ry zar贸wno prowadzi艂, jak i s臋dziowa艂 zawody. Do jego zada艅 nale偶a艂o m.in. dbanie o porz膮dek i bezpiecze艅stwo uczestnik贸w zawod贸w oraz wywo艂ywanie rycerzy na plac boju.

Grafika przedstawiaj膮ca herolda w charakterystycznym stroju w bia艂o-niebieskie romby

Ryc. 2. Heroldowie zak艂adali charakterystyczne, kolorowe stroje, dzi臋ki kt贸rym mieli by膰 艂atwo rozpoznawalni oraz widoczni. Nosili tabard, czyli p艂aszcz bez r臋kaw贸w, zwykle ozdobiony herbami.

Typy zawod贸w rycerskich

Podczas turniej贸w rycerskich uczestnicy mogli wzi膮膰 udzia艂 w r贸偶nego rodzaju zawodach. Ka偶da z dyscyplin dotyczy艂a innej umiej臋tno艣膰 rycerskiej. Uczestnicy mogli wykaza膰 si臋 swoj膮 bieg艂o艣ci膮 w pos艂ugiwaniu si臋 broni膮 czy je藕dziectwie oraz znajomo艣ci膮 taktyki wojennej. W艣r贸d typ贸w zawod贸w rycerskich mo偶na wyr贸偶ni膰 m.in.:

M锚l茅e 

Rodzaj zawod贸w rycerskich przypominaj膮cych odrobin臋 艣redniowieczn膮 鈥瀦abaw臋 w wojn臋鈥. Sama nazwa z j臋zyka starofrancuskiego oznacza艂o bijatyk臋. Bra艂y w niej udzia艂 dwie dru偶yny, kt贸rych celem by艂a wzajemna walka i pochwycenie dla okupu jak najwi臋kszej liczby si艂 przeciwnika. Starano si臋 przy tym nie zabija膰.

Turnieje rycerskie - czarno-bia艂a grafika przedstawiaj膮ca walk臋 zbiorow膮 rycerzy na koniach

Ryc. 3. Grupy rycerzy ustawia艂y si臋 w szyk i stara艂y si臋 prze艂ama膰 lini臋 przeciwnika.

Buhurt 

Typ zawod贸w, w kt贸rych bra艂o udzia艂 wy艂膮cznie dw贸ch je藕d藕c贸w wyposa偶onych w kopie, czyli d艂ug膮 bro艅 drzewcow膮, na potrzeby turnieju najcz臋艣ciej st臋pion膮 na ko艅cu. Jej prze艂amanie lub skruszenie oznacza艂o kl臋sk臋 b膮d藕 rozpocz臋cie walki na bro艅 r臋czn膮.

Turnieje rycerskie - ilustracja przedstawiaj膮ca walk臋 turniejow膮 na kopie

Ryc. 4. Walka turniejowa na kopie

Gonitwa do pier艣cienia 

Rodzaj rozgrywki popularnej w XIV w., w czasie kt贸rej zawodnicy szar偶owali z drewnian膮 kopi膮 w d艂oni. Ich celem by艂o nadzianie na ni膮 pier艣cienia. Pier艣cieniami by艂y r贸偶nej wielko艣ci okr臋gi zawieszone na sznurze.

Walka z 鈥濻aracenem鈥  

Typ zabawy, podczas kt贸rej rycerze walczyli z wbitym w ziemi臋 s艂upem z obrotowymi ramionami i g艂ow膮 Turka. Na jednym ramieniu mia艂 tarcz臋, za艣 na drugim 鈥 kij. Zawodnicy atakowali 鈥濻aracena鈥 konno. Starali si臋 trafi膰 manekina, jednocze艣nie unikaj膮c od niego ciosu. 

Pocz膮tkowo turnieje nie mia艂y skonkretyzowanych zasad. Stanowi艂y pewnego rodzaju rekonstrukcje wojny z pe艂n膮 gam膮 okrucie艅stw. Wzrastaj膮ca popularno艣膰 turniej贸w spowodowa艂a, 偶e wprowadzono regu艂y, kt贸rych zadaniem by艂o niedopuszczenie do umy艣lnej 艣mierci rycerza. Stopniowo te偶 zawody przekszta艂ca艂y si臋 w potyczki indywidualne, kt贸re przyci膮ga艂y znacznie wi臋ksze rzesze widz贸w. Oczywi艣cie przypadki, w kt贸rych rycerze gin臋li w czasie walk, by艂y do艣膰 powszechne. 

Po zako艅czonych zmaganiach rycerze sp臋dzali czas na opatrywaniu ran lub innych rozrywkach. Turniej przyci膮ga艂 bowiem t艂umy ludzi. Opr贸cz zawod贸w cz臋sto trwa艂 r贸wnie偶 jarmark, na kt贸rym zbierali si臋 偶onglerzy, kucharze oraz kupcy.

O co w takim razie kruszyli kopie 艣redniowieczni rycerze? Przede wszystkim o s艂aw臋. Zwyci臋stwo w turnieju powodowa艂o, 偶e rycerz zyskiwa艂 wielk膮 popularno艣膰, a jego czyny opisywali 聽贸wcze艣ni kronikarze.聽 W 艣lad za s艂aw膮 pojawia艂y si臋 r贸wnie偶 korzy艣ci materialne. Przegrany musia艂 bowiem odda膰 swojego konia i reszt臋 wyposa偶enia.聽

Ciekawostk膮 jest, 偶e w utworach literackich nagrod膮 za wygran膮 w turnieju by艂 szczupak, traktowano go jako talizman. Podobno wi膮偶e si臋 to z symbolik膮 tego zwierz臋cia, kt贸re uto偶samiano ze zr臋czno艣ci膮 i drapie偶no艣ci膮.

Wa偶nym elementem rozgrywek turniejowych by艂o r贸wnie偶 zdobycie serca damy. Kobiety podczas turniej贸w motywowa艂y do walk. Ulubie艅com ofiarowywa艂y skrawek swojego ubrania, aby zach臋ci膰 ich do rywalizacji. Ubiera艂y si臋 tak偶e w ich barwy. Ponadto w XIII i XIV w. to w艂a艣nie one pe艂ni艂y funkcj臋 s臋dzi贸w. Zgodnie z 贸wczesnym zwyczajem zwyci臋zca m贸g艂 wybra膰 dam臋, od kt贸rej otrzyma nagrod臋 (ze聽 st. niem. Frauendank). 聽 By艂 to poca艂unek lub element stroju.

Do historii przesz艂y liczne zwyci臋stwa Zawiszy Czarnego z Garbowa. Wed艂ug przekaz贸w Jana D艂ugosza mia艂 by膰 niezwyci臋偶ony w licznych turniejach.

Wsp贸艂czesne wp艂ywy turniej贸w rycerskich

Wsp贸艂cze艣nie istniej膮 grupy rekonstrukcyjne, kt贸re z ch臋ci膮 odwzorowuj膮 przebieg turniej贸w. Pami臋膰 o turniejach przetrwa艂a r贸wnie偶 w j臋zyku polskim w postaci zwi膮zk贸w frazeologicznych.

Oto kilka przyk艂ad贸w:

  • Rzuci膰 r臋kawic膮 鈥 prowokowa膰 kogo艣 do rozpocz臋cia walki lub rywalizacji. Wi膮偶e si臋 z post臋powaniem zgodnie z kodeksem rycerskim, wedle kt贸rego rzucenie komu艣 r臋kawic oznacza艂o wyzwanie na pojedynek.聽
  • Kruszy膰 kopie 鈥 walczy膰, spiera膰 si臋 o co艣. Odwo艂uje si臋 do jednego z typ贸w rozgrywek podejmowanych przez rycerzy w czasie turnieju.聽
  • Wysadzi膰 z siod艂a 鈥 przyczyni膰 si臋 do utraty stanowiska, os艂abi膰 czyj膮艣 pozycj臋. W czasie walki na kopie kluczowym elementem przes膮dzaj膮cym o zwyci臋stwie by艂o str膮cenie przeciwnika z konia.聽
  • Stawa膰 w szranki 鈥 rywalizowa膰, konkurowa膰. Sformu艂owanie odnosi si臋 do szrank, czyli ogrodzonego placu, na kt贸rym rozgrywano turniej rycerski.聽

Wa偶ne poj臋cia

Etos rycerski

Zesp贸艂 zasad i obowi膮zk贸w, kt贸rymi powinien kierowa膰 si臋 艣redniowieczny rycerz. Do g艂贸wnych cech rycerza nale偶a艂y m臋stwo, odwaga, szlachetno艣膰, pokora, zachowanie honoru, czyli dobrego imienia, oraz lojalno艣膰 wobec kr贸la.

Heraldyka

Nauka o herbach.

Genealogia

Nauka zajmuj膮ca si臋 badaniem wi臋zi rodzinnych mi臋dzy lud藕mi na bazie ich pokrewie艅stwa i powinowactwa.

Utrwal wiedz臋

Poni偶ej znajduj膮 si臋 zadania wraz z聽odpowiedziami, do聽rozwi膮zania kt贸rych聽wykorzystano wiedz臋 zaprezentowan膮 w聽tym artykule.

Zadanie 1. Zadanie 2. Zadanie 3.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje
  • Gies F., 呕ycie 艣redniowiecznego rycerza, prze艂. Siwek G., Krak贸w 2021.
  • Le Goff J., Kultura 艣redniowiecznej Europy, prze艂. Szuma艅ska-Grossowa H., Warszawa 2002.
  • Pastoureau M., 呕ycie codzienne we Francji i Anglii w czasach rycerzy Okr膮g艂ego Sto艂u (XII-XIII wiek), prze艂. Skibniewska M., Warszawa 1983.
  • Piwowarczyk D., Obyczaj rycerski w Polsce p贸藕no艣redniowiecznej (XIV-XV wiek), Warszawa 1998.
Ilustracje
Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl