Skip to content

艢l艒nsko godka, czyli dialekt 艣l膮ski

W artykule

Wiecie ju偶, jak rozpozna膰 gwar臋 podhala艅sk膮. Teraz przysz艂a kolej na bli偶sze przygl膮dni臋cie si臋 mowie 艢l膮zak贸w. W tym artykule poznacie dialekt 艣l膮ski i jego najwa偶niejsze cechy.

Na wst臋pie naszych rozwa偶a艅 warto pochyli膰 si臋 nad dwoma istotnymi zagadnieniami. Po pierwsze jest to kwestia nazewnictwa. W poprzednim artykule dotycz膮cym mowy g贸rali podhala艅skich pos艂ugiwali艣my si臋 terminem gwara, natomiast w tym przypadku m贸wimy o dialekcie. J臋zyk 艢l膮zak贸w jest dialektem, poniewa偶 w jego obr臋bie mo偶na wyszczeg贸lni膰 kilka mniejszych gwar, np. gwary cieszy艅skie, gwary pogranicza 艣l膮sko-ma艂opolskiego czy gwary gliwickie. Niemniej wszystkie te odmiany posiadaj膮 wsp贸lne cechy, kt贸re stan膮 si臋 przedmiotem opisu w tym artykule. Po drugie nale偶y odpowiedzie膰 na pytanie,聽 jaki zasi臋g ma dialekt 艣l膮ski. Doskonale obrazuje go poni偶sza mapa:

Dialekt 艣l膮ski - mapa przedstawiaj膮ca zasi臋g terytorialny gwar sl膮skich

Ryc. 1. Zasi臋g dialektu 艣l膮skiego

Osoby pos艂uguj膮ce si臋 gwarami dialektu 艣l膮skiego zamieszkuj膮 po艂udniowo-zachodni膮 Polsk臋, a tak偶e przygraniczny obszar Czech i S艂owacji 鈥 w okolicy Czadcy. Od zachodu granice dialektu wyznaczaj膮 miejscowo艣ci Syc贸w, Niemodlin i Prudnik; od po艂udniowego zachodu 鈥 Bogumin, Jab艂onk贸w i Czadca; od wschodu 鈥 Lubliniec, Tarnowskie G贸ry, Piekary, Bytom, Siemianowice, Katowice, Pszczyna, Bielsko-Bia艂a, Szczyrk. Natomiast granic臋 p贸艂nocno-wschodni膮 wyznacza linia: Syc贸w 鈥 Kluczbork 鈥 Lubliniec.

Charakterystyka s艂ownictwa

Podstawow膮 i najpr臋dzej zauwa偶aln膮 cech膮 r贸偶nicuj膮c膮 regionaln膮 odmian臋 j臋zyka od polszczyzny og贸lnej jest s艂ownictwo. W dialekcie 艣l膮skim ze wzgl臋du na po艂o偶enie i historyczne uwarunkowania wyst臋puje wiele s艂贸w pochodz膮cych z j臋zyka niemieckiego i czeskiego. Pojawiaj膮 si臋 tak偶e s艂owa typowe dla przemys艂owego charakteru 艢l膮ska, czyli zwi膮zane z prac膮 przy wydobywaniu w臋gla. Oto kilka przyk艂ad贸w:

  • ajerkuchy 鈥 nale艣niki;
  • binder 鈥 krawat;
  • cug 鈥 poci膮g;
  • fedrowa膰 鈥 wydobywa膰 w臋giel;
  • ga艅ba 鈥 wstyd;
  • gibko 鈥 szybko;
  • gruba 鈥 kopalnia;
  • na 艂ostatni drik 鈥 na ostatni膮 chwil臋;
  • pokida膰 sie 鈥 poplami膰 si臋;
  • rajfle 鈥 spodnie jeansowe;
  • ru艂a 鈥 piekarnik;
  • wuszt 鈥 kie艂basa;
  • zista 鈥 babka ucierana.

Charakterystyka fonetyki

S艂ysz膮c 艢l膮zaka, mamy poczucie innej ni偶 w j臋zyku og贸lnym wymowy. 艁膮czy si臋 to mi臋dzy innymi ze specyficzn膮 artykulacj膮 samog艂osek a, o, e. T臋 i inne w艂a艣ciwo艣ci fonetyczne dialektu 艣l膮skiego obrazuje poni偶sza tabela:

Osoba m贸wi膮ca polszczyzn膮 og贸ln膮 Osoba m贸wi膮ca w dialekcie 艣l膮skim Zjawisko
trawa, biedna, widzia艂

trowa/trowa, biedno/biedno, widzio艂

A pochylone, czyli d藕wi臋k, który wymawia si臋 jako o lub jako o

ojciec, koza, powiedzie膰

ouciec, kouza, pouwiedzie膰

O pochylone, czyli wymowa ou, które czasem przechodzi w u  odpowiednik ortograficznego ó

艣nieg, zegar, ubolewa

艣nieyg, zeygar, uboleywa

E pochylone, czyli wymowa jako ey lub y

j臋zyk, ci臋偶ko, piel臋gnowa膰 jynzyk, ciyn偶ko, pielyngnowa膰

Wymowa nosówki jako ym, yn lub y艅.

艣l膮ski, pl膮drowa膰, s膮d

艣lunski, plundrowa膰, sund

Zw臋偶ona wymowa nosówki jako un

cioci臋, widz臋, zim臋 ciocie, widze, zime Utrata nosowo艣ci.
trzyma膰, krzywda, wierzy

trzima膰, krziwda, wierzi

Wymowa samog艂oski i po rz. 

Charakterystyka gramatyki

Nie tylko wymowa wyraz贸w, ale tak偶e ich odmiana w dialekcie 艣l膮skim nieco odbiega od polszczyzny literackiej. Zasadnicze rozbie偶no艣ci mo偶na dostrzec tak偶e w zakresie s艂owotw贸rstwa, czyli tworzenia nowych wyraz贸w za pomoc膮 innych ni偶 w j臋zyku og贸lnym cz膮stek. Oto najciekawsze r贸偶nice:

Osoba m贸wi膮ca polszczyzn膮 og贸ln膮 Osoba m贸wi膮ca w dialekcie 艣l膮skim Zjawisko
dzie膰mi, li艣膰mi, bra膰mi dzieciami, li艣ciami, braciami

Ko艅cówka -ami w narz臋dniku liczby mnogiej. 

trzy, cztery, dwa czte, cztyrze, dwie Staropolska forma liczebnik贸w.
by艂em, chcia艂bym, chcieliby艣my by艂ech, chia艂bych, chicielibychmy

Obecno艣膰 tzw. aorystycznego ch

Ja szed艂em. Ja by艂em. Jo 偶ech szo艂. Jo 偶ech by艂/Jo by艂偶ech.

Wyst臋powanie s艂ówka 偶e艣 przy odmianie czasowników w czasie przesz艂ym. 

nakazywa膰, obiecywa膰, wykopywa膰 nakazowa膰, obiecowa膰, wykopowa膰

Obecno艣膰 formantu -owa膰 jako wyk艂adnika wielokrotno艣ci. 

rozprawia膰, rozmy艣la膰, rozsypa膰 艂ozprawia膰, 艂ozmy艣la膰, 艂ozsypa膰

Zast臋powanie ogólnopolskiego -roz gwarowym -艂oz

ucze艅, okularnik, 偶ar艂ok szkolok, brylok, jydzok

Obecno艣膰 formantu -ok zamiast ogólnopolskiego -ak

blaszany, piaszczysty, wodnisty blaszanny, pioszczyty, wodnity

Tworzenie przymiotników za pomoc膮 formantów -anny, -ity, -yty.

Dialekt, etnolekt czy j臋zyk?

艢l艒nsko godka od wielu lat jest przedmiotem sporu w艣r贸d j臋zykoznawc贸w i entuzjast贸w. Jedni uwa偶aj膮, 偶e jest ona dialektem, czyli odmian膮 j臋zyka og贸lnego, za艣 inni widz膮 w niej pe艂noprawny j臋zyk, jak w przypadku kaszubskiego. Przeciwnicy postrzegania dialektu 艣l膮skiego jako j臋zyka dowodz膮, 偶e jest on za bardzo zr贸偶nicowany, aby m贸c nazwa膰 go jednolitym systemem j臋zykowym. W tym dialekcie bowiem wyst臋puje wiele gwar, kt贸re r贸偶ni膮 si臋 mi臋dzy sob膮. Nie opracowano tak偶e jednolitych regu艂 gramatycznych i sp贸jnego sposobu zapisu. Oponenci natomiast twierdz膮, 偶e kodyfikacja (unormowanie) mowy 艢l膮zak贸w jest niemo偶liwa i stanowi艂aby sztuczny tw贸r. Powo艂uj膮 si臋 tak偶e na ustalenia polskich i zagranicznych badaczy (np. El偶bieta Seku艂a, Jolanta Tambor), kt贸rzy s膮dz膮, 偶e o uznaniu danej mowy za j臋zyk powinna decydowa膰 wola u偶ytkownik贸w. W zwi膮zku z tym na 艢l膮sku w ostatnich latach podejmowane s膮 dzia艂ania zmierzaj膮ce do popularyzacji dialektu: powstaj膮 ksi膮偶ki, opracowania, a nawet przek艂ady innych dzie艂. Tworzone s膮 elementarze do nauki 艣l膮skiego i rozmaite programy w mediach, kt贸re maj膮 pokaza膰 warto艣膰 艣l艒nskiej godki.聽 Niemniej do tej pory, mimo podj臋tych stara艅, dialekt 艣l膮ski nie zosta艂 uznany przez komisj臋 sejmow膮 za j臋zyk. Dlatego w odniesieniu do mowy 艢l膮zak贸w cz臋sto u偶ywa si臋 okre艣lenia etnolekt. Jest to j臋zyk grupy etnicznej, kt贸ry stanowi wyznacznik to偶samo艣ci i przynale偶no艣ci kulturowej. M贸wi膮c pro艣ciej, etnolekt nazywa mow臋, kt贸rej status jest sporny, czyli nie mo偶na jednoznacznie okre艣li膰, czy jest dialektem czy ju偶 j臋zykiem.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje
Ilustracje
  • Ryc. 1. http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-slaski&l3=dialekt-slaski-zasieg-mwr.
Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl