Skip to content

Re偶im, czyli osobowo艣膰 pa艅stwa

W artykule

Jednym z kluczowych element贸w sk艂adowych pa艅stwa jest re偶im polityczny. Poj臋cie to cz臋sto wykorzystuje si臋 w znaczeniu surowej i bezwzgl臋dnej w艂adzy. Czy w przypadku nauki o pa艅stwie takie wyja艣nienie jest odpowiednie?

Czym jest re偶im?

Re偶im (z fr. rgime, czyli 鈥瀙orz膮dek鈥) 鈥 system rz膮d贸w lub pewien 艣ci艣le okre艣lony tryb post臋powania. 

Jak wskazuje definicja, poj臋cie to ma wyd藕wi臋k neutralny. W naukach politycznych przyjmuje si臋, 偶e re偶im stanowi pewnego rodzaju osobowo艣膰 pa艅stwa. Okre艣la bowiem sposoby kszta艂towania si臋 w艂adzy, wyznacza jej struktury oraz zakres kontroli. Ponadto to w艂a艣nie od re偶imu zale偶膮 relacje mi臋dzy w艂adz膮 a spo艂ecze艅stwem.

Ze wzgl臋du na wymienione aspekty wyr贸偶nia si臋 trzy typy re偶im贸w: demokratyczny, autorytarny i totalitarny.

Re偶im demokratyczny

Jednostka mo偶e wszystko, czego nie zakazuje prawo, za艣 w艂adza mo偶e wykonywa膰 tylko to, co wyra偶one w prawie.

Ten typ re偶imu 艣ci艣le wi膮偶e si臋 z rz膮dami wi臋kszo艣ci. Zgodnie z zasad膮 suwerenno艣ci narodu  w艂adz臋 w pa艅stwie sprawuje w艂a艣nie nar贸d. W zale偶no艣ci od typu pa艅stwa swoje obowi膮zki polityczne spe艂nia po艣rednio lub bezpo艣rednio

  • W wi臋kszo艣ci kraj贸w europejskich dominuje demokracja po艣rednia, co oznacza, 偶e obywatele wybieraj膮 w wyborach powszechnych swoich przedstawicieli do najwa偶niejszych organ贸w pa艅stwowych. W艣r贸d przyk艂ad贸w mo偶na wymieni膰 Polsk臋, Francj臋, Niemcy, Czechy czy W艂ochy.
  • Przyk艂adem demokracji bezpo艣redniej, w kt贸rej obywatele podejmuj膮 samodzielnie decyzj臋 o najwa偶niejszych sprawach pa艅stwowych w ramach plebiscytu lub referendum, s膮 takie kraje, jak Szwajcaria i  Liechtenstein. 

Spos贸b sprawowania w艂adzy w re偶imie demokratycznym wi膮偶e si臋 z systemami parlamentarnymi, w kt贸rych wyst臋puje tr贸jpodzia艂 w艂adzy oraz wzajemna r贸wnowaga si艂 pomi臋dzy poszczeg贸lnymi organami pa艅stwa. W艂adze pa艅stwowe wspieraj膮 dzia艂alno艣膰 r贸偶norodnych partii politycznych zgodnie z zasad膮 pluralizmu politycznego oraz dbaj膮 o regularn膮 organizacj臋 wolnych wybor贸w do organ贸w pa艅stwowych. Funkcja kontrolna w艂adz ogranicza si臋 do nienaruszalno艣ci prawa i wolno艣ci jednostki oraz r贸偶norodnych wsp贸lnot spo艂ecznych.

W zakresie podej艣cia do spo艂ecze艅stwa re偶im demokratyczny zapewnia obywatelom wszelkie podstawowe prawa i wolno艣ci m.in. prawo do 偶ycia, wolno艣膰 s艂owa, wolno艣膰 wyznania, prawo do w艂asno艣ci, prawo do o艣wiaty. Podstaw臋 funkcjonowania tego systemu stanowi r贸wno艣膰 wszystkich wobec prawa

Re偶im autorytarny

Jednostka pozornie ma wp艂yw na w艂adz臋.

Za艂o偶enia systemu autorytarnego polegaj膮 na rz膮dach silnego przyw贸dcy 鈥 autorytetu, kt贸ry wyznacza cele i za艂o偶enia funkcjonowania pa艅stwa z pomini臋ciem wp艂ywu spo艂ecze艅stwa. 

Re偶im autorytarny ma wiele wariant贸w. Wyr贸偶nia si臋 m.in.: 

  • tradycyjne monarchie autorytarne, kt贸re wyst臋puj膮 w krajach arabskich; 
  • dyktatury wojskowe powsta艂e na skutek militarnego zamachu stanu; 
  • pa艅stwa teokratyczne, w kt贸rych w艂adza wywodzi si臋 wprost od Boga i nale偶y do grona kap艂an贸w.

Autorytaryzm mo偶e r贸wnie偶 wyst臋powa膰 w pa艅stwach demokratycznych. Takie zjawisko mia艂o miejsce w okresie mi臋dzywojennym w Polsce, gdy w艂adz臋 sprawowa艂a sanacja. Formalnie w zakresie sprawowania rz膮d贸w utrzymywano ustr贸j demokratyczny. Nadal w 艣wietle najwa偶niejszych akt贸w prawnych to nar贸d stanowi艂 w艂adz臋, a organy pa艅stwowe by艂y podzielone wed艂ug koncepcji Monteskiusza.聽

Koncepcja Monteskiusza model organizacji pa艅stwa, kt贸ry powsta艂 w XVIII w. Opiera si臋 na zasadzie tr贸jpodzia艂u w艂adz. Polega on na wyodr臋bnieniu w艂adzy ustawodawczej, wykonawczej oraz s膮downiczej.

W rzeczywisto艣ci rz膮dz膮cy podtrzymywali wy艂膮cznie z艂udzenie respektowania zasad demokratycznego pa艅stwa prawnego m.in. poprzez organizacj臋 wolnych wybor贸w czy utrzymywanie parlamentu. Taki model ustrojowy przyj膮艂 nazw臋 demokracji fasadowej.

Demokracja fasadowa 鈥 za艂o偶enia rz膮d贸w wi臋kszo艣ciowych s膮 wy艂膮cznie pozornie realizowane, poniewa偶 faktyczne decyzje podejmuje w膮skie grono skupione wok贸艂 przyw贸dcy.聽

W strukturze w艂adzy wskaza膰 mo偶na na zdecydowan膮 dominacj臋 w艂adzy wykonawczej oraz marginaln膮 rol臋 parlamentu. Zachowana zasada pluralizmu politycznego nie by艂a wi膮偶膮ca. Podtrzymywano  funkcjonowanie r贸偶norodno艣ci partyjnej, lecz rz膮dz膮cy zadbali r贸wnie偶 o utrzymanie swojej w艂adzy. W realizacji tego celu w艂adza dopuszcza艂a si臋 szeregu rozwi膮za艅 zmierzaj膮cych do zwalczania opozycji, w tym nawet fa艂szowania wybor贸w.

W celu uzyskania legalno艣ci w艂adze autorytarne pos艂uguj膮 si臋 cenzur膮 ograniczaj膮c膮 dost臋p do tre艣ci im przeciwnych, oraz propagand膮, kt贸ra upowszechnia ich zas艂ugi. Gdy takie rozwi膮zania nie skutkuj膮, rz膮dz膮cy wykorzystuj膮 swoje wyj膮tkowo rozbudowane struktury policyjne i wojskowe. 

Re偶im autorytarny charakteryzuje si臋 ograniczeniem praw obywatelskich, w szczeg贸lno艣ci tych, kt贸re dotycz膮 wolno艣ci s艂owa i prawa zrzeszania si臋. Wolno艣ci i swobody s膮 respektowane, o ile nie zagra偶aj膮 porz膮dkowi publicznemu.

Przyk艂ady pa艅stw autorytarnych:

  • II RP w latach 1926-1935 w czasie rz膮d贸w sanacji;
  • Hiszpania pod rz膮dami gen. Francisco Franco ( 1936-1975);
  • Chile pod rz膮dami Augusto Pinocheta (1973-1990);
  • Birma;
  • Nepal;
  • Pakistan.

Re偶im totalitarny

Jednostka jest ca艂kowicie podporz膮dkowana pa艅stwu.

Ekstremaln膮 wersj膮 systemu autorytarnego jest re偶im totalitarny. Podobnie jak w autorytaryzmie, w pa艅stwach totalitarnych funkcjonuje silny autorytet przyw贸dcy, kt贸ry stoi na czele ugrupowania politycznego. R贸偶nice mi臋dzy tymi dwoma re偶imami polegaj膮 na odwo艂ywaniu si臋 przez w艂adze totalitarne do ideologii terroru. W艣r贸d przyk艂ad贸w totalitaryzm贸w wyr贸偶nia si臋: komunizm, faszyzm oraz nazizm.

W艂adza w pa艅stwach totalitarnych jest silnie scentralizowana i nieograniczona. Nie istnieje podzia艂 kompetencji. Ca艂o艣膰 zada艅 nale偶y do jednej, oficjalnej organizacji politycznej (monopartyjno艣膰), kt贸ra kontroluje wszystkie sfery 偶ycia publicznego oraz prywatnego. Zakazana jest dzia艂alno艣膰 innych organizacji politycznych, kt贸re stanowi艂yby przeciwwag臋 dla rz膮dz膮cych. Z kolei przejawy opozycji s膮 poddawane surowym represjom ze strony rozbudowanego aparatu bezpiecze艅stwa i policji.

Spo艂ecze艅stwo 偶yj膮ce w pa艅stwie totalitarnym podlega  indoktrynacji, czyli procesowi kszta艂towania postaw zgodnych z ideologi膮. Du偶膮 rol臋 w pa艅stwie odgrywaj膮 cenzura propaganda. Wzmacnianiu autorytetu w艂adzy s艂u偶y r贸wnie偶 kult jednostki, kt贸rym otaczano przyw贸dc臋 pa艅stwa. W odr贸偶nieniu od pozosta艂ych re偶im贸w, totalitaryzm nakazuje manifestowanie poparcia dla w艂adzy pod gro藕b膮 represji. Prawa oraz wolno艣ci jednostki s膮 znacz膮co ograniczone lub w og贸le nie wyst臋puj膮. Wszelkie dzia艂ania obywateli musz膮 by膰 zwi膮zane z realizacj膮 interesu publicznego. 

Przyk艂ady pa艅stw totalitarnych:

  • III Rzesza;
  • ZSRS;
  • Chi艅ska Republika Ludowa;
  • Korea艅ska Republika Ludowo-Demokratyczna.

Poni偶ej przedstawiamy zestawienie niekt贸rych cech opisanych wy偶ej re偶im贸w.

Re偶im Demokratyczny Autorytarny Totalitarny
Tr贸jpodzia艂 w艂adzy +/-
Pluralizm polityczny +/-
Monopartyjno艣膰
Wolne wybory
Silny przyw贸dca
Rz膮dy wi臋kszo艣ci
Rz膮dy nielicznych
Ideologia
Terror
Rozbudowany aparat policyjny
Wolno艣膰 jednostki +/-
Wp艂yw obywateli na polityk臋

Utrwal wiedz臋

Rozwi膮偶 zadania do tego tematu i utrwal wiedz臋. Nast臋pnie sprawd藕 swoje odpowiedzi z rozwi膮zaniami przygotowanymi przez nauczycieli Odrabiamy.pl.

Zadanie 1.Zadanie 2. Zadanie 3. Zadanie 4.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje
  1. J. G. Otto (red.), Demokratyczne i niedemokratyczne re偶imy polityczne, Warszawa 2015.
  2. P. 呕uk, Wsp贸艂czesne oblicza autorytaryzmu, Warszawa 2014.
  3. M. Bankowicz, Niedemokratyzmy, Krak贸w 2010.
Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl