Skip to content

Przyczyny i skutki I wojny 艣wiatowej

W artykule

I wojna 艣wiatowa to konflikt trwaj膮cy w latach 1914-1918. Toczy艂 si臋 mi臋dzy pa艅stwami przynale偶膮cymi do tr贸jporozumienia (ententy) a krajami skupionymi w tr贸jprzymierzu (pa艅stwa centralne). By艂a to wojna o charakterze globalnym, poniewa偶 zaanga偶owa艂o si臋 w ni膮 wi臋kszo艣膰 pa艅stw na 艣wiecie. Toczone w ramach konfliktu operacje wojskowe mia艂y miejsce na wielu kontynentach, ale tak偶e na morzach, oceanach i w przestrzeni powietrznej.  I wojna 艣wiatowa by艂 tak偶e wojn膮 totaln膮, co oznacza 偶e mia艂a na celu ca艂kowite zniszczenie przeciwnika.

Strony konfliktu

1) Tr贸jprzymierze to sojusz polityczno-wojskowy zawarty przez Niemcy, Austro-W臋gry i W艂ochy. Ju偶 w 1879 r. Berlin i Wiede艅 zawar艂y dwuprzymierze przeciwko Rosji. W 1882 r. do bloku militarnego do艂膮czy艂y W艂ochy. Rzym by艂 najs艂abszym elementem sojuszu. Przyczyn膮 tego by艂a rywalizacja mi臋dzy W艂ochami i Austro-W臋grami o Tyrol oraz Istri臋 鈥 ziemie znajduj膮ce si臋 w granicach cesarstwa austro-w臋gierskiego a zamieszkiwane przez ludno艣膰 w艂osk膮. Ponadto wci膮偶 偶ywe by艂y wspomnienia z XIX w., gdy wojska austriackie t艂umi艂y d膮偶enia W艂och贸w do zjednoczenia pa艅stwa.

W 1914 r. do sojuszu do艂膮czy艂a Turcja, a w 1915 r. Bu艂garia. W ten spos贸b powsta艂 blok pa艅stw centralnych.

Tr贸jprzymierze rozpad艂o si臋 w 1915 r., gdy W艂ochy wyst膮pi艂y przeciwko Austro-W臋grom i przyst膮pi艂y do wojny po stronie ententy.

S艂abe strony tr贸jprzymierza Mocne strony tr贸jprzymierza
  • w sojuszu znalaz艂y si臋 pa艅stwao odmiennych celach i kierunkachstrategicznych
  • mniejsza spójno艣膰 i stabilno艣膰 wynikaj膮ca ze sporów wewn臋trznych
  • odej艣cie W艂och w 1915 r.
  • blisko艣膰 geograficzna pa艅stw przynale偶膮cych do sojuszu
  • Niemcy dysponowa艂y siln膮 i dobrze wyposa偶on膮 armi膮
  • posiadanie konkurencyjnej floty w stosunku do Wielkiej Brytanii
  • dysponowanie rozwini臋tymi portami morskimi

Tab. 1. S艂abe i mocne strony tr贸jprzymierza

2) Tr贸jporozumienie jest znane tak偶e jako ententa. Nazwa pochodzi od francuskiego okre艣lenia entente cordiale, czyli 鈥渟erdeczne porozumienie鈥. By艂 to sojusz zawarty w 1904 r. przez Wielk膮 Brytani臋 oraz Francj臋 przeciwko rosn膮cej pot臋dze Niemiec. Francja i Rosja znacznie wcze艣niej zawar艂y porozumienie, poniewa偶 ju偶 w roku 1892. Kolejnym krokiem by艂o zawarcie w 1907 r. sojuszu angielsko-rosyjskiego. Tym samym dwuporozumienie francusko-rosyjskie zosta艂o rozszerzone o Wielk膮 Brytani臋. W 1907 r. ostatecznie ukszta艂towa艂 si臋 antyniemiecki blok polityczno-militarny.

Wraz z rozwojem wojny do ententy przyst臋powa艂y kolejne pa艅stwa, w sumie 25 kraj贸w, m.in. Japonia, W艂ochy, Belgia, Rumunia, Stany Zjednoczone.

S艂abe strony tr贸jporozumienia Mocne strony tr贸jporozumienia
  • odleg艂o艣ci mi臋dzy pa艅stwami przynale偶膮cymi do sojuszu
  • niestabilna sytuacja polityczna w Rosji
  • os艂abienie ententy w wyniku wojennej kl臋ski i rewolucji w Rosji
  • przestarza艂a armia rosyjska
  • s艂aba armia l膮dowa Wielkiej Brytanii
  • w sojuszu znalaz艂y si臋 pa艅stwa o jednakowych celach (pokonanie Niemiec)
  • wi臋ksza spójno艣膰 i stabilno艣膰 w dzia艂aniach na frontach
  • potencja艂 demograficzny
  • marynarka wojenna Wielkiej Brytanii
  • przewaga gospodarcza pa艅stw nale偶膮cych do sojuszu

Tab. 2. S艂abe i mocne strony tr贸jporozumienia

Wybuch wojny

Przyczyny wybuchu I wojny 艣wiatowej:

Aspekt polityczny

  • powstanie blok贸w polityczno-militarnych 鈥 tr贸jprzymierza i tr贸jporozumienia
  • wzrost antagonizm贸w mi臋dzy mocarstwami na arenie mi臋dzynarodowej, np.:
    • rywalizacja o dominacj臋 na 艣wiecie;
    • walka mocarstw o wp艂ywy na Bliskim Wschodzie zasobnym w rop臋 naftow膮; 
    • rywalizacja o wp艂ywy na P贸艂wyspie Ba艂ka艅skim 鈥 鈥瀔ocio艂 ba艂ka艅ski鈥, aneksja Bo艣ni i Hercegowiny przez Austri臋 w 1908 r., dwie wojny ba艂ka艅skie (1912-1913 r., 1913 r.); 
    • wy艣cig kolonialny, np. kryzys maroka艅ski z lat 1905-1906 i w 1911 r.
    • rosn膮ce aspiracje niepodleg艂o艣ciowe kolonii;
  • zachwianie zasad膮 zachowania r贸wnowagi si艂 na 艣wiecie; 
  • spory terytorialne, np.:
    • d膮偶enia Francji do zwrotu Alzacji i Lotaryngii zagarni臋tych przez Niemcy w 1871 r.; 
    • rywalizacja mi臋dzy Rosj膮 a Austro-W臋grami na Ba艂kanach i w basenie Morza Czarnego; 
  • upadek znaczenia zwi膮zk贸w dynastycznych na rzecz funkcjonowania sojuszy polityczno-wojskowych, np.:
    • cesarz niemiecki Wilhelm II i caryca Aleksandra Fiodorowna byli kuzynami; 
    • w艂adca Wielkiej Brytanii Edward VII by艂 wujem cesarza niemieckiego. 

Aspekt militarny

  • wy艣cig zbroje艅 鈥 militarna rywalizacja, kt贸ra mia艂a na celu skonstruowanie oraz wyprodukowanie jak najbardziej skutecznych rodzaj贸w wyposa偶enia dla si艂 zbrojnych; 
  • marynarka wojenna Wielkiej Brytanii znalaz艂a konkurencj臋 w postaci floty II Rzeszy; 
  • pa艅stwa europejskie przygotowa艂y wojenne plany operacyjne, najwa偶niejszym z nich by艂 niemiecki plan Schlieffena;
  • wojskowi d膮偶yli do wypr贸bowania zmodernizowanych armii w boju. 

Aspekt gospodarczo-ekonomiczny

  • dynamiczny rozw贸j nowoczesnych ga艂臋zi przemys艂u w Niemczech
  • sukcesy niemieckich koncern贸w, kt贸re niepokoi艂y brytyjskich producent贸w;
  • spadek znaczenia gospodarki brytyjskiej w II po艂owie XIX w.;
  • wzrost znaczenia USA w gospodarce mi臋dzynarodowej.

Aspekt ideologiczny

  • rozw贸j nacjonalizmu (przekonanie, 偶e nar贸d jest najwa偶niejsz膮 warto艣ci膮);
  • rozw贸j militaryzmu (oparcie potencja艂u pa艅stwa na posiadaniu sta艂ej, silnej i licznej armii);
  • rozw贸j imperializmu (dzia艂ania zmierzaj膮ce do rozszerzenia wp艂yw贸w politycznych, militarnych, gospodarczych i kulturowych mocarstw na obszary do nich nienale偶膮ce).

Aspekt spo艂eczny

  • d膮偶enia uci艣nionych narod贸w do posiadania niepodleg艂ego pa艅stwa; 
  • konflikty etniczne na obszarze Ba艂kan;
  • na prze艂omie XIX i XX w. interes narodowy by艂 zwi膮zany z prowadzeniem dzia艂a艅 zbrojnych; 
  • spo艂ecze艅stwa mia艂y liczne oczekiwania wobec w艂adc贸w; ci mogli je zaspokoi膰, prowadz膮c zwyci臋skie konflikty.

Bezpo艣redni膮 przyczyn膮 wybuchu I wojny 艣wiatowej by艂 zamach na Franciszka Ferdynanda Habsburga w Sarajewie (28 czerwca 1914 r.). Jak do tego dosz艂o?

  • W 1908 r. Austro-W臋gry zaj臋艂y Bo艣ni臋 i Hercegowin臋, co skutkowa艂o konfliktem z Serbi膮. Dzia艂alno艣膰 serbskiego wywiadu doprowadzi艂a do utworzenia w 1911 r. w Bo艣ni organizacji Czarna R臋ka. Jej g艂贸wnym celem by艂o prowadzenie dzia艂alno艣ci terrorystycznej przeciwko w艂adzom austro-w臋gierskim.
  • 28 czerwca 1914 r. jeden z cz艂onk贸w Czarnej R臋ki 鈥 Gavrilo Princip 鈥 zastrzeli艂 nast臋pc臋 tronu cesarskiego Austro-W臋gier Franciszka Ferdynanda Habsburga oraz jego 偶on臋 Zofi臋. Zamach zosta艂 pot臋piony przez opini臋 mi臋dzynarodow膮. 
  • Austro-W臋gry nie mog艂y pozosta膰 oboj臋tne. Cesarz Franciszek J贸zef I wystosowa艂 w stosunku do Serbii ultimatum i da艂 dyplomacji serbskiej 48 godzin na odpowied藕. Wymagania okaza艂y si臋 niemo偶liwe do zaakceptowania przez ba艂ka艅skie pa艅stwo, poniewa偶 ich zrealizowanie oznacza艂oby utrat臋 suwerenno艣ci przez Serbi臋. 
  • Zgoda na cz臋艣膰 偶膮da艅 okaza艂a si臋 dla Austro-W臋gier niewystarczaj膮ca. 28 lipca 1914 r. Austro-W臋gry wypowiedzia艂y wojn臋 Serbii. W nast臋pnych dniach mia艂 miejsce efekt domina spowodowany funkcjonowaniem tr贸jprzymierza i tr贸jporozumienia.

Zako艅czenie wojny

11 listopada 918 r. w Compi猫gne we Francji podpisano zawieszenie broni ko艅cz膮ce dzia艂ania na frontach I wojny 艣wiatowej.

Skutki wybuchu I wojny 艣wiatowej:

Aspekt polityczny

  • kl臋ska pa艅stw centralnych, zwyci臋stwo ententy; 
  • rozpad uk艂adu si艂 politycznych, kt贸ry powsta艂 na prze艂omie XVIII i XIX w.; 
  • wzrost znaczenia Stan贸w Zjednoczonych na arenie mi臋dzynarodowej;
  • powr贸t Stan贸w Zjednoczonych do polityki izolacjonizmu (kierunek polityki zagranicznej polegaj膮cy na obronie interes贸w i bezpiecze艅stwa w艂asnego pa艅stwa, nieanga偶owanie si臋 w wydarzenia na Starym Kontynencie);
  • utrata znaczenia Europy na arenie mi臋dzynarodowej; 
  • zorganizowanie paryskiej konferencji pokojowej (18 stycznia 1919 r. 鈥 21 stycznia 1920 r.) i zawarcie traktatu wersalskiego (28 czerwca 1919 r.);
  • podj臋cie rokowa艅 pokojowych z by艂ymi sojusznikami II Rzeszy; 
  • utworzenie Ligi Narod贸w
  • upadek dynastii Habsburg贸w, Hohenzollern贸w i Romanow贸w;
  • rewolucje w Rosji i przej臋cie w艂adzy przez bolszewik贸w;  
  • znaczne zmiany terytorialne na mapie Europy, np.:
    • powstanie nowych pa艅stw: Polski, Austrii, W臋gier, Kr贸lestwa Serb贸w, Chorwat贸w i S艂owe艅c贸w (SHS), Litwy, 艁otwy, Estonii, Finlandii, Czechos艂owacji, ZSRR (1922 r.); 
    • rozpad Austro-W臋gier i Imperium Rosyjskiego;
    • do Francji powr贸ci艂y Alzacja i Lotaryngia; 
    • Zag艂臋bie Saary znalaz艂o si臋 pod zarz膮dem mi臋dzynarodowym; 
    • Belgia uzyska艂a Eupen i Malmedy; 
    • Dania otrzyma艂a p贸艂nocn膮 cz臋艣膰 Szlezwiku; 
    • Czechos艂owacja otrzyma艂a okr臋g hulczy艅ski; 
    • Luksemburg wy艂膮czono z niemieckiego obszaru celnego; 
    • K艂ajpeda zosta艂a oddana pod zarz膮d Francji;
    • powsta艂o Wolne Miasto Gda艅sk;
  • wprowadzenie zakazu po艂膮czenia si臋 Niemiec z niemieckoj臋zyczn膮 Austri膮; 
  • wprowadzenie zmian w zarz膮dzaniu pa艅stwem, np.:
    • wzrost biurokratyzacji; 
    • zwi臋kszenie roli pa艅stwa kosztem wolno艣ci gospodarczej, swob贸d obywatelskich;

Konferencja paryska, traktat wersalski, konferencja w聽Waszyngtonie (czytaj)

I wojna 艣wiatowa nie doprowadzi艂a do ustania konflikt贸w mi臋dzy pa艅stwami.

Aspekt militarny

  • obszar Nadrenii zosta艂 zdemilitaryzowany (zakaz produkowania, magazynowania 艣rodk贸w wojennych i utrzymywania si艂 zbrojnych); 
  • zredukowanie liczebno艣ci niemieckich si艂 zbrojnych do 100 tys. 偶o艂nierzy wojsk l膮dowych i 15 tys. marynarki wojennej; 
  • pozbawienie Niemiec czo艂g贸w, samolot贸w i okr臋t贸w podwodnych; 
  • rozbrojenie niemieckiej floty i poddanie jej kontroli; 
  • zniesienie w Niemczech obowi膮zku s艂u偶by wojskowej. 

Aspekt gospodarczo-ekonomiczny

  • znaczne koszty prowadzenia dzia艂a艅 zbrojnych obci膮偶y艂y gospodarki pa艅stw bior膮cych udzia艂 w wojnie;
  • zubo偶enie spo艂ecze艅stw;
  • wzrost podatk贸w;
  • dro偶yzna; 
  • wprowadzenie reglamentacji 偶ywno艣ci i innych d贸br (ograniczenie wolnego obrotu pewnymi dobrami lub towarami spowodowane ich niedostatkiem i konieczno艣ci膮 narzucenia odg贸rnego przydzia艂u);
  • powstanie czarnego rynku;
  • hiperinflacja (bardzo wysoka inflacja spowodowana za艂amaniem systemu finansowego kraju oraz ogromnym deficytem bud偶etowym finansowanym przez dodruk pieni臋dzy); 
  • d膮偶enie przez pa艅stwa zwyci臋skie do uzyskania reparacji wojennych (rekompensaty finansowe za straty i szkody spowodowane przez dzia艂ania wojenne);
  • zaci膮gni臋cie przez kraje europejskie po偶yczek w Stanach Zjednoczonych i sp艂acanie ich przez kolejne lata;
  • zobligowanie Niemc贸w do zap艂aty odszkodowa艅 w wysoko艣ci 132 mld marek w z艂ocie w przeci膮gu 50 lat; 
  • zniszczenia materialne;
  • zniszczenia infrastruktury, np. fabryk, linii kolejowych; 
  • ruina rolnictwa spowodowana rekwizycjami (zaj臋cie p贸l uprawnych, 艣rodk贸w 偶ywno艣ciowych na potrzeby wojska); 
  • destabilizacja system贸w gospodarczych; 
  • przestawienie gospodarki na produkcj臋 wojskow膮; 
  • zast膮pienie liberalizmu etatyzmem pa艅stwowym (pa艅stwo ingeruje w sprawy gospodarcze, by doprowadzi膰 do jak najwi臋kszej samowystarczalno艣ci ekonomicznej);
  • wielki kryzys.  

Aspekt ideologiczny

  • wzrost znaczenia partii lewicowych oraz skrajnej prawicy
  • rewolucja komunistyczna w Rosji i gro藕ba rozprzestrzenienia si臋 jej w Europie;
  • kryzys demokracji
  • narodziny w艂oskiego faszyzmu
  • narodziny niemieckiego nazizmu
  • upowszechnienie si臋 autorytaryzmu i totalitaryzmu

Aspekt spo艂eczny

  • powstanie nowych, jednolitych etnicznie pa艅stw (rozpad wieloetnicznych monarchii);
  • zaostrzenie konflikt贸w spo艂ecznych;
  • kryzys warto艣ci, priorytet贸w, autorytet贸w wywo艂any okrucie艅stwami wojny;  
  • aktywizacja kobiet pod wzgl臋dem ekonomicznym i politycznym; 
  • straty demograficzne (dzia艂ania wojenne, grypa hiszpanka); 
  • zmniejszenie odporno艣ci zdrowotnej; 
  • zachwianie r贸wnowagi demograficznej (na frontach gin臋li przede wszystkim m臋偶czy藕ni);
  • wzrost liczby os贸b niepe艂nosprawnych maj膮cych problemy ze znalezieniem pracy, wykluczenie ich z 偶ycia spo艂ecznego; 
  • zwi臋kszenie si臋 liczby os贸b maj膮cych problemy psychiczne;
  • post臋puj膮ca laicyzacja (ze艣wiecczenie); 
  • I wojna 艣wiatowa wp艂yn臋艂a na kszta艂t kultury, nauki i obyczajowo艣ci.  

Utrwal wiedz臋

Poni偶ej znajduj膮 si臋 zadania wraz z odpowiedziami, do rozwi膮zania kt贸rych wykorzystano wiedz臋 zaprezentowan膮 w tym artykule.

Zadanie 1. Zadanie 2.

Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl