Skip to content

Plemiona na ziemiach polskich

W artykule

Plemiona na ziemiach polskich funkcjonowa艂y przed powstaniem w X w. pa艅stwa piastowskiego. Trudno jednak okre艣li膰, ile ich dok艂adnie by艂o i gdzie si臋 rozwija艂y. Najwa偶niejszym z nich byli Polanie, kt贸rzy swoje siedziby mieli w Wielkopolsce.

Najwa偶niejsze 藕r贸d艂a o plemionach s艂owia艅skich na ziemiach polskich

Najstarsze 藕r贸d艂a pisane o plemionach funkcjonuj膮cych przed powstaniem pa艅stwa piastowskiego pochodz膮 z I po艂owy IX w. ze wschodniej cz臋艣ci Cesarstwa Karoling贸w. Cennych informacji dostarcza Geograf bawarski. Wymienia nazwy plemion zwi膮zanych z ziemiami polskimi oraz ilo艣膰 grod贸w, kt贸rymi dysponuj膮. Anonimowy autor wspomnia艂 m.in. Pyrzyczan, Wolinian, Opolan, Gol臋szyc贸w, Wi艣lan, L臋dzian. Kolejnym wa偶nym 藕r贸d艂em by艂a praca autorstwa angielskiego kr贸la Alfreda Wielkiego z II po艂owy IX w. W艂adca napisa艂 o Wi艣lanach i okre艣li艂 ich po艂o偶enie jako 鈥瀃鈥 na wsch贸d od Moraw [鈥鈥. W po艂owie X w. powsta艂o dzie艂o O zarz膮dzaniu cesarstwem. Konstantyn VII Porfirogeneta wspomnia艂 w nim o L臋dzianach, kt贸rzy swoje siedziby mieli we wschodniej cz臋艣ci dzisiejszej Ma艂opolski. Tak偶e Thietmar z Merseburga (X/XI w.), opisuj膮c pielgrzymk臋 Ottona III do Gniezna w 1000 r., zapisa艂, 偶e cesarz przeje偶d偶a艂 przez ziemie zamieszkiwane przez Dziadoszan. Wspomnia艂 tak偶e 艢l臋偶an, kt贸rzy z nimi graniczyli.

W 藕r贸d艂ach pisanych z IX-X w. nie ma informacji o Polanach, czyli plemieniu, kt贸re stanowi艂o fundament pa艅stwa piastowskiego.

S艂owianie na ziemiach polskich

S艂owianie na ziemiach polskich pojawili si臋 ok. V-VI w. Zaj臋li tereny mi臋dzy trzema rzekami: Odr膮, Wis艂膮 i Bugiem. Istnieje kilka teorii o ich pochodzeniu. Jedna z nich m贸wi, 偶e przybyli z terytori贸w nad Dniestrem, Dnieprem i Prypeci膮. Matecznikiem S艂owian mia艂o by膰 wsp贸艂czesne pogranicze ukrai艅sko-bia艂oruskie. Nale偶y pami臋ta膰, 偶e istnieje kilka hipotez na ten temat. Do istniej膮cych ju偶 bada艅 dochodz膮 nowe opinie. 

Historycy wyr贸偶niaj膮 S艂owian zachodnich, wschodnich i po艂udniowych. Ziemie polskie zamieszkiwali S艂owianie zachodni.

Ryc. 1. Podzia艂 S艂owian

Najwa偶niejsze plemiona na ziemiach polskich

Plemiona zamieszkuj膮ce ziemie polskie osiedla艂y si臋 g艂贸wnie nad rzekami. Przyczyn膮 tego by艂y kwestie zwi膮zane z obronno艣ci膮 i gospodark膮. Cieki wodne stanowi艂y bowiem nie tylko naturaln膮 barier臋, ale tak偶e szlak komunikacyjny. Naturalne granice tworzy艂y r贸wnie偶 lasy, kt贸re oddziela艂y funkcjonuj膮ce o艣rodki plemienne. Granice nie by艂y jednak szczelne, co sprzyja艂o nawi膮zywaniu kontakt贸w gospodarczych, politycznych i kulturowych mi臋dzy plemionami. 

Region: Pomorze
Plemi臋 Zamieszkiwany obszar
Wolinianie wyspa Wolin i ziemie na wsch贸d od niej
Pyrzyczanie okolice Pyrzyc nad doln膮 Odr膮
Pomorzanie po艂udniowy brzeg Ba艂tyku
Region: Wielkopolska
Plemi臋 Zamieszkiwany obszar
Polanie (nie wspomina o nich 偶adne 藕r贸d艂o z epoki) ziemie nad Wart膮
Region: Kujawy
Plemi臋 Zamieszkiwany obszar
Goplanie ziemie wok贸艂 jeziora Gop艂o
Region: Mazowsze
Plemi臋 Zamieszkiwany obszar
Mazowszanie (nie wspomina o nich 偶adne 藕r贸d艂o z epoki) ziemie nad 艣rodkowym biegiem Wis艂y
Region:聽艢l膮sk
Plemi臋 Zamieszkiwany obszar
艢l臋偶anie ziemie od聽艢l臋偶y do聽Wroc艂awia
Dziadoszanie ziemie nad聽Odr膮 wok贸艂 Krosna, Bytomia, G艂ogowa
Bobrzanie ziemie nad聽g贸rnym i聽艣rodkowym Bobrem
Trzebowianie ziemie w聽okolicach Legnicy
Opolanie okolice Opola
Go艂臋szyce ziemie po聽obu stronach Bramy Morawskiej z聽Raciborzem i聽Opaw膮
G艂upie G艂owy okolice G艂ubczyc
Region:聽Ma艂opolska
Plemi臋 Zamieszkiwany obszar
Wi艣lanie ziemie nad聽g贸rn膮 Wis艂膮
L臋dzianie ziemie mi臋dzy Sanem, Wis艂膮, Bugiem

Ryc. 2. Mapa przedstawiaj膮ca plemiona s艂owia艅skie na ziemiach polskich, autor mapy: K. Chariza i zesp贸艂

Pierwsze pa艅stwo plemienne na ziemiach polskich

Najstarszym pa艅stwem s艂owia艅skim na聽ziemiach polskich by艂o聽pa艅stwo Wi艣lan. Jego funkcjonowanie w聽II聽po艂owie IX w. potwierdzaj膮 藕r贸d艂a z聽epoki. Wi艣lanie swoje siedziby mieli na聽obszarze g贸rnej Wis艂y, po聽Nid臋 oraz聽Dunajec. W艂adca oraz聽mieszka艅cy pa艅stwa Wi艣lan mieli do聽czynienia z聽chrze艣cija艅stwem, jednak religia ta聽nie聽zdo艂a艂a zapu艣ci膰 trwa艂ych korzeni w聽ich spo艂eczno艣ci.

Sk膮d si臋 wzi臋艂o pa艅stwo? (czytaj)

Polanie

Na szczeg贸ln膮 uwag臋 zas艂uguje plemi臋 Polan. Informacje o nim pochodz膮 dopiero z X-XII w. W Kronice polskiej Galla Anonima znajduje si臋 fragment, kt贸ry opisuje przej臋cie w艂adzy w plemieniu Polan przez Piast贸w, przodk贸w Mieszka I. Dziejopisarz wi膮偶e to z dwoma legendami 鈥 o Popielu i Pia艣cie Ko艂odzieju. 

Nazwa 鈥濸olanie鈥 pochodzi od wyrazu 鈥瀙ole鈥, co nawi膮zuje do p贸l rolnych. Na prze艂omie VIII i IX w. plemi臋 to utworzy艂o w Wielkopolsce (wok贸艂 Gniezna) organizacj臋 pa艅stwow膮. Na jej czele stan臋艂a wspomniana ju偶 dynastia piastowska, kt贸ra podbi艂a inne plemiona i prowadzi艂a ekspansj臋 terytorialn膮. Historycy uznali za postaci historyczne Siemomys艂a, Lestka oraz Siemowita. Byli to przodkowie Mieszka I (pierwszego historycznego w艂adcy Polski).

Od rodu do pa艅stwa 鈥 struktura plemion

Pocz膮tkowo S艂owianie funkcjonowali w ramach rodu, czyli grupy spo艂ecznej po艂膮czonej wi臋zami krwi. Sk艂ada艂o si臋 na niego kilka rodzin, kt贸re posiada艂y wsp贸lnego przodka i by艂y ze sob膮 spokrewnione. Cz艂onkowie rodu zamieszkiwali jedn膮 osad臋, wsp贸lnie zajmowali si臋 upraw膮 roli oraz obron膮 w sytuacji zagro偶enia.

W臋dr贸wka lud贸w sprawi艂a, 偶e wi臋zy rodowe zosta艂y rozbite. Na ich gruzach zacz臋艂a kszta艂towa膰 si臋 wsp贸lnota zwana opolem. By艂a to organizacja oparta na zwi膮zkach rodowych i terytorialnych. Cz艂onk贸w opola 艂膮czy艂a wi臋藕 s膮siedzka. Wsp贸lnie zajmowali si臋 rol膮 oraz ochron膮 wsp贸lnoty ziemskiej.

W VII w. opola zacz臋艂y 艂膮czy膰 si臋 w wi臋ksze skupiska ludzi 鈥 plemiona. By艂y to grupy spokrewnionych ze sob膮 rod贸w, kt贸re zamieszkiwa艂y jeden obszar. Spaja艂y je wi臋zy polityczne, ekonomiczne, spo艂eczne i kulturowe. Z czasem plemiona zacz臋艂y 艂膮czy膰 si臋, tworz膮c zwi膮zki plemienne. Obejmowa艂y one obszar z kilkoma, kilkunastoma grodami. Charakteryzowa艂y si臋 r贸偶n膮 trwa艂o艣ci膮.

Schemat przedstawiaj膮cy rozw贸j struktur plemiennych - od rodu do plemienia

Ryc. 3. Rozw贸j struktur plemiennych

Organizacja polityczna plemion s艂owia艅skich

Najwa偶niejszym organem politycznym plemion s艂owia艅skich by艂 wiec, w sk艂ad kt贸rego wchodzili wszyscy wolni mieszka艅cy. Jego zadaniami by艂o: podejmowanie najistotniejszych decyzji politycznych, wydawanie wyrok贸w s膮downiczych, organizowanie akcji osiedle艅czej, decydowanie o wojnie i pokoju.

Z czasem najsilniejsze wp艂ywy uzyska艂a starszyzna plemienna, powsta艂a w wyniku bogacenia si臋 niekt贸rych rodzin w plemionach. W jej sk艂ad wchodzi艂y osoby najbogatsze, najbardziej do艣wiadczone. Z czasem przedstawiciele rod贸w zacz臋li rywalizowa膰 o dost臋p do w艂adzy, a nast臋pnie jej monopolizacj臋. Ten, kt贸ry wygra艂, wyznacza艂 spo艣r贸d siebie lidera wsp贸lnoty plemiennej. Pocz膮tkowo powo艂ywano zwierzchnika wsp贸lnoty w czasie wojny. Z czasem przewodniczy艂 tak偶e podczas pokoju. Zacz臋to ich nazywa膰 ksi膮偶臋tami.

Ryc. 4. Organizacja polityczna plemion s艂owia艅skich

Gospodarka plemion s艂owia艅skich

Podstawow膮 form膮 gospodarki w艣r贸d plemion s艂owia艅skich na ziemiach polskich by艂o rolnictwo 偶arowe, polegaj膮ce na karczowaniu lub wypalaniu las贸w, a nast臋pnie obsiewaniu tych ziem. Metoda ta nie by艂a efektywna i doprowadza艂a do szybkiego wyja艂owienia ziemi, co skutkowa艂o konieczno艣ci膮 migracji plemion.

Gospodarka wypaleniskowa by艂a stopniowo zast臋powana upraw膮 orn膮. S艂owianie zacz臋li kruszy膰 ziemi臋, wykorzystuj膮c do tego takie narz臋dzia, jak np. rad艂o, a nast臋pnie zasiewali j膮. Wykorzystanie tej metody sprawia艂o, 偶e zmniejszy艂o si臋 zjawisko nieurodzaju. Mia艂o jednak tak偶e wady, poniewa偶 trudno operowa艂o si臋 rad艂em w glebach gliniastych.

By zwi臋kszy膰 wydajno艣膰 plon贸w, zacz臋to stosowa膰 gospodark臋 przemienno-od艂ogow膮. Polega艂a na kilkuletniej uprawie fragmentu ziemi a偶 do jej wyja艂owienia, a nast臋pnie od艂ogowaniu i wykorzystaniu jako pastwiska. Cz臋sto takie pola zaczyna艂y zarasta膰. Zalet膮 tej metody by艂o przywr贸cenie 偶yzno艣ci gleby. 

Ryc. 5. Sposoby gospodarowania ziemi przez S艂owian

呕ycie spo艂eczne

Centrum 偶ycia spo艂ecznego plemion s艂owia艅skich na ziemiach polskich stanowi艂 gr贸d. Pocz膮tkowo by艂a to osada pe艂ni膮ca funkcje obronne. Przej臋艂a tak偶e rol臋 centrum politycznego, gospodarczego i religijnego. W grodzie organizowano wiece; sw膮 siedzib臋 mia艂 w nim tak偶e zwierzchnik plemienny.

G艂贸wnym zaj臋ciem mieszka艅c贸w grodu by艂o rolnictwo. Uprawiano m.in. proso, 偶yto, pszenic臋, j臋czmie艅. W ogrodach sadzono fasol臋, groch, b贸b, soczewic臋, marchew, cebul臋 i inne. Produkty spo偶ywcze pozyskiwano tak偶e w wyniku zbieractwa i 艂owiectwa. S艂owianie zajmowali si臋 produkcj膮 naczy艅, tkactwem, prost膮 produkcj膮 hutnicz膮 oraz kowalstwem. W zale偶no艣ci od miejsca zamieszkania mogli uczestniczy膰 w wymianie handlowej.

S艂owianie na ziemiach polskich byli politeistami i poganami, co oznacza, 偶e wierzyli w wielu bog贸w. Na terenach zamieszka艂ych przez S艂owian zachodnich czczono Peruna, 艢wi臋towita, Swaroga. Wierzono tak偶e w mniejsze b贸stwa, nimfy wodne, demony le艣ne, polne i g贸rskie duchy. Chwalono je w lasach, gajach, na polanach, wzniesieniach. Modlono si臋 tak偶e do drzew, kamieni, pos膮g贸w.

Bogowie s艂owia艅scy - schemat

Ryc. 6. Najwa偶niejsi bogowie S艂owian zachodnich

Gr贸d  elementy charakterystyczne

Grody budowano w strategicznych miejscach 鈥 na wzniesieniach, w okolicach rzek, jezior i bagien, co mia艂o podnie艣膰 ich walory obronne. Elementy grodu, kt贸re zapewnia艂y bezpiecze艅stwo jego mieszka艅com, to:

  • brama ze zwodzonym mostem, 
  • fosa 鈥 g艂臋boki r贸w wok贸艂 grodu, wype艂niony wod膮,
  • wa艂 obronny wybudowany z drewna i ziemi,
  • ostrok贸艂 鈥 przeszkoda lub stanowisko obronne wybudowane z dw贸ch rz臋d贸w skrzy偶owanych ze sob膮 pali,
  • palisada 鈥 wysokie ogrodzenie sk艂adaj膮ce si臋 z drewnianych, ostro zako艅czonych pali wbitych blisko siebie,
  • falochron 鈥 konstrukcja s艂u偶膮ca do ochrony grodu przed dzia艂aniem fal,
  • wie偶a obronna 鈥 pe艂ni艂a funkcj臋 punktu obserwacyjnego, a w chwili ataku by艂a miejscem schronienia dla mieszka艅c贸w grodu.

Wok贸艂 grodu funkcjonowa艂y osady. Ich mieszka艅cy 偶yli w ziemiankach lub p贸艂ziemiankach.

Ryc. 7. Elementy charakterystyczne grodu

Utrwal wiedz臋

Poni偶ej znajduj膮 si臋 zadania wraz z odpowiedziami, do rozwi膮zania kt贸rych wykorzystano wiedz臋 zaprezentowan膮 w tym artykule.

Zadanie 1. Zadanie 2.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje

1. Buko A., Archeologia Polski wczesno艣redniowiecznej: odkrycia, hipotezy, interpretacje, Warszawa 2005.
2. Chrzanowski W., Kronika S艂owian. Tom 2. Polanie, Krak贸w 2008.
3. Kurnatowska Z., Pocz膮tki Polski, Pozna艅 2001.
4. O偶贸g K., 966. Chrzest Polski, Krak贸w 2015.
5. Szczur S., Historia Polski. 艢redniowiecze, Warszawa 2013.

Ilustracje

[Ryc. 1.] Opracowanie w艂asne
[Ryc. 2.] https://static.epodreczniki.pl/portal/f/res-minimized/Rvof7pu3ucXgt/2/175kvPz1cbWEFXJSYaYYvEh7ciId0IzG.jpg 鈥 dost臋p 08.03.2022
[Ryc. 3.] Opracowanie w艂asne
[Ryc. 4.] Opracowanie w艂asne
[Ryc. 5.] Opracowanie w艂asne
[Ryc. 6.] Opracowanie w艂asne
[Ryc. 7.] Opracowanie w艂asne

Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl