Skip to content

Ojcowie niepodleg艂o艣ci

W artykule

Odzyskana przez Polsk臋 11 listopada niepodleg艂o艣膰 by艂a efektem wysi艂ku wielu Polek i Polak贸w, kt贸rzy walczyli na frontach I wojny 艣wiatowej, podejmowali dzia艂ania dyplomatyczne na arenie mi臋dzynarodowej, ale tak偶e w 艣rodowisku lokalnym. Inspirowali ich do tego przyw贸dcy 鈥 鈥瀘jcowie niepodleg艂o艣ci鈥. Kim byli i dlaczego zapisali si臋 z艂otymi zg艂oskami w dziejach naszego pa艅stwa?

Rzeczpospolita ostatecznie utraci艂a suwerenno艣膰 w 1795 r. w wyniku III rozbioru. Jednak proces rozk艂adu pa艅stwa polsko-litewskiego rozpocz膮艂 si臋 znacznie wcze艣niej, bowiem ju偶 w XVII w. Po 123 latach, w konsekwencji kl臋ski pa艅stw zaborczych w I wojnie 艣wiatowej, Polska ponownie pojawi艂a si臋 na mapie Europy jako kraj wolny i niezale偶ny od s膮siad贸w. Przyczynili si臋 do tego 鈥瀘jcowie niepodleg艂o艣ci鈥. Na temat ka偶dego z nich powsta艂 szereg obszernych opracowa艅 i publikacji naukowych. Przygotowane poni偶ej opisy maj膮 charakter syntetyczny, a ich celem jest jak najlepsze uwydatnienie zas艂ug os贸b bior膮cych udzia艂聽 w procesie narodowowyzwole艅czym w I po艂. XX w.聽

J贸zef Pi艂sudski 

Odzyskanie przez Polsk臋 niepodleg艂o艣ci nieod艂膮cznie kojarzy si臋 z sylwetk膮 J贸zefa Pi艂sudskiego (1867-1935). Zwi膮zany by艂 z Polsk膮 Parti膮 Socjalistyczn膮 (PPS), kt贸rej przewodniczy艂. W 1904 r. stan膮艂 na czele Organizacji Bojowej PPS. Zainicjowa艂 tak偶e powstanie tajnych organizacji wojskowych (Zwi膮zku Walki Czynnej i Zwi膮zku Strzeleckiego), kt贸re sta艂y si臋 fundamentem dla utworzonych w 1914 r.  Legion贸w Polskich. Walczy艂y one podczas I wojny 艣wiatowej po stronie pa艅stw centralnych. W tym samym roku Pi艂sudski powo艂a艂 Polsk膮 Organizacj臋 Wojskow膮 (POW), kt贸rej pocz膮tkowym celem by艂o prowadzenie dzia艂alno艣ci wywiadowczo-dywersyjnej przeciwko Rosji.

W 1917 r., podczas trwania I wojny 艣wiatowej, Pi艂sudski odm贸wi艂 z艂o偶enia przysi臋gi wierno艣ci w艂adcom Niemiec i Austro-W臋gier (kryzys przysi臋gowy). Skutkiem tej decyzji by艂o jego aresztowanie i przewiezienie dow贸dcy legionist贸w do twierdzy w Magdeburgu. Pozostali 偶o艂nierze zostali internowani w obozie w Szczypiornie i Beniaminowie. POW przesz艂a w贸wczas do dzia艂a艅 antyniemieckich. 

Przedstawione powy偶ej poczynania Pi艂sudskiego umocni艂y jego autorytet. W oczach Polak贸w sta艂 si臋 symbolem konsekwentnych dzia艂a艅 niepodleg艂o艣ciowych przeciwko wszystkim zaborcom. Po uwolnieniu z twierdzy magdeburskiej przyby艂 do Warszawy 10 listopada 1918 r. Nast臋pnego dnia przej膮艂 w艂adz臋 wojskow膮, a 14 listopada 鈥 pe艂ni臋 w艂adzy z r膮k Rady Regencyjnej. Kilka dni p贸藕niej (16 listopada) wys艂a艂 do przyw贸dc贸w pa艅stw telegram potwierdzaj膮cy powstanie niepodleg艂ej Polski. W II Rzeczpospolitej odgrywa艂 istotn膮 rol臋 podczas walk o przebieg granic pa艅stwa, ale tak偶e by艂 jedn膮 z czo艂owych postaci sceny politycznej.

Ryc. 1. J贸zef Pi艂sudski

Roman Dmowski 

Opozycyjn膮 w stosunku do Pi艂sudskiego wizj臋 sposobu odzyskania niepodleg艂o艣ci przez Polsk臋 reprezentowa艂 Roman Dmowski (1864-1939), zwi膮zany z Narodow膮 Demokracj膮 (ND, zwan膮 endecj膮). Sprzeciwia艂 si臋 ruchom rewolucyjnym i wsp贸艂pracy z Niemcami. Uwa偶a艂, 偶e kraj ten stanowi najwi臋ksze zagro偶enie dla pa艅stwa polskiego. By艂 zwolennikiem dzia艂ania u boku Rosji, jednak po kolejnych pora偶kach si艂 rosyjskich wyjecha艂 do Europy Zachodniej. Chcia艂 zacz膮膰 wsp贸艂prac臋 z Francj膮 i Wielk膮 Brytani膮. W tym celu utworzy艂 w 1917 r. Komitet Narodowy Polski (KNP). Mia艂 on sw膮 siedzib臋 w Lozannie, a nast臋pnie zosta艂 przeniesiony do Pary偶a. KNP zosta艂 uznany przez entent臋 za namiastk臋 polskiego rz膮du na emigracji oraz organ reprezentuj膮cy interesy Polski na arenie mi臋dzynarodowej. Dmowski zabiega艂 tak偶e o utworzenie we Francji polskiej armii. Jego marzenie zi艣ci艂o si臋 w 1917 r. – na czele Armii Polskiej, znanej tak偶e jako B艂臋kitna Armia, stan膮艂 genera艂 J贸zef Haller. 

W II po艂owie 1918 r. Dmowski przebywa艂 w USA. Przedstawi艂 w贸wczas prezydentowi Stan贸w Zjednoczonych Thomasowi Woodrow Wilsonowi program odbudowy pa艅stwa polskiego. W 1919 r. wraz z Ignacym Paderewskim reprezentowa艂 Polsk臋 na konferencji wersalskiej.

Ryc. 2. Roman Dmowski

Wincenty Witos

Sprawy ch艂opskie podczas odzyskiwania przez Polsk臋 niepodleg艂o艣ci reprezentowa艂 Wincenty Witos (1874-1945), zwi膮zany ze Stronnictwem Ludowym w Galicji. W pocz膮tkowej fazie I wojny 艣wiatowej popiera艂 dzia艂alno艣膰 Legion贸w Polskich. Widzia艂 bowiem w Austro-W臋grach gwaranta niepodleg艂o艣ci pa艅stwa polskiego. Nast臋pnie od 1915 r. zbli偶y艂 si臋 do idei reprezentowanych przez endecj臋. Skutkowa艂o to jego wst膮pieniem do tajnej Ligi Narodowej. 

Jesieni膮 1918 r. Wincenty Witos stan膮艂 na czele Polskiej Komisji Likwidacyjnej z siedzib膮 w Krakowie. Przej膮艂 w艂adz臋 w zachodniej cz臋艣ci zaboru austriackiego. Dzia艂alno艣膰 polityczn膮 rozwin膮艂 w II Rzeczpospolitej.

Ryc. 3. Wincenty Witos

Ignacy Jan Paderewski聽

W艣r贸d lider贸w polskiej niepodleg艂o艣ci by艂 tak偶e Ignacy Jan Paderewski (1860-1941) 鈥 艣wiatowej s艂awy pianista. Podczas I wojny 艣wiatowej wsp贸艂dzia艂a艂 z Henrykiem Sienkiewiczem w Komitecie Generalnym Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce z siedzib膮 w Szwajcarii. Jego osoba jest jednak bezsprzecznie 艂膮czona z lobbowaniem za spraw膮 polsk膮 w Stanach Zjednoczonych. Dzi臋ki wp艂ywom w administracji Thomasa Woodrowa Wilsona m贸g艂 oddzia艂ywa膰 na ameryka艅skich polityk贸w. Mo偶liwe, 偶e to dzi臋ki jego dzia艂alno艣ci w Czternastu punktach prezydenta USA znalaz艂 si臋 zapis dotycz膮cy stworzenia niepodleg艂ego pa艅stwa polskiego. W 1917 r. Ignacy Jan Paderewski zwi膮za艂 si臋 z KNP, reprezentuj膮c polskie interesy w Ameryce. By艂 tak偶e sygnatariuszem traktatu wersalskiego.

Ryc. 4. Ignacy Jan Paderewski

Wojciech Korfanty 

O niepodleg艂o艣膰 ojczyzny walczy艂 r贸wnie偶 pochodz膮cy ze 艢l膮ska Wojciech Korfanty (1873-1939). Anga偶owa艂 si臋 w dzia艂alno艣膰 chrze艣cija艅skiej demokracji, cho膰 pocz膮tkowo wsp贸艂pracowa艂 z Romanem Dmowskim. Jeszcze przed wybuchem I wojny 艣wiatowej by艂 pos艂em w pruskim Landtagu. W 1903 r. Korfanty zdoby艂 mandat poselski do Reichstagu – by艂 to pierwszy polski mandat z G贸rnego 艢l膮ska. Zas艂yn膮艂 wyst膮pieniem w niemieckim parlamencie, w kt贸rym nawo艂ywa艂 do zwrotu Polsce zagarni臋tych przez Prusy w wyniku rozbior贸w ziem.

Po 11 listopada anga偶owa艂 si臋 w walki o kszta艂t granicy zachodniej II Rzeczpospolitej. Bra艂 udzia艂 w powstaniu wielkopolskim (27 grudnia 1918 r. 鈥 16 lutego 1919 r.). By艂 jednym z przyw贸dc贸w II powstania 艣l膮skiego (19-25 sierpnia 1920 r.), a w 1921 r. zosta艂 dyktatorem III powstania 艣l膮skiego.

Ryc. 5. Wojciech Korfanty

Ignacy Daszy艅ski 

Analogiczn膮 do Pi艂sudskiego wizj臋 dotycz膮c膮 odzyskania niepodleg艂o艣ci przez Polsk臋 mia艂 Ignacy Daszy艅ski (1866-1936) 鈥 wieloletni dzia艂acz i przyw贸dca partii socjalistycznej w zaborze austriackim. W 1914 r. popiera艂 utworzenie Legion贸w Polskich i POW. By艂 jednym z autor贸w manifestu zaadresowanego w pa藕dzierniku 1918 r. do parlamentu austriackiego. Polscy politycy o艣wiadczyli w nim, 偶e odt膮d czuj膮 si臋 obywatelami Polski, a nie cesarstwa austro-w臋gierskiego.聽

W pierwszych dniach listopada, w nocy z 6 na 7, stan膮艂 na czele Tymczasowego Rz膮du Ludowego w Lublinie.

Ryc. 6. Ignacy Daszy艅ski

Niepodleg艂o艣膰 niejedno ma imi臋

Powy偶sze zestawienie jasno ukazuje, 偶e niepodleg艂a Polska mia艂a kilku ojc贸w. R贸偶ni艂y ich pogl膮dy, wizje i pochodzenie. Reprezentowali odmienne grupy spo艂eczne i formy dzia艂ania. W II RP te rozbie偶no艣ci zarysowa艂y si臋 jeszcze mocniej i doprowadzi艂y do wielu konflikt贸w. Jednak wymienione osoby 艂膮czy艂 jeden cel – wolna, suwerenna ojczyzna. Podejmowane przez 鈥渙jc贸w niepodleg艂o艣ci鈥 kroki mia艂y r贸偶ny charakter – zbrojny, polityczny, dyplomatyczny. Pi艂sudski, Dmowski, Witos, Paderewski, Korfanty i Daszy艅ski wykorzystali sprzyjaj膮ce okoliczno艣ci wywo艂ane I wojn膮 艣wiatow膮 i doprowadzili do odrodzenia Rzeczypospolitej po 123 latach niewoli.

S艂owniczek trudnych poj臋膰

Chrze艣cija艅ska demokracja

Ruch spo艂eczno-polityczny znany tak偶e jako chadecja. Program opiera艂 na etycznych zasadach chrze艣cija艅stwa i spo艂ecznej nauki Ko艣cio艂a. W Polsce chadecja ukszta艂towa艂a si臋 na pocz膮tku XX w. z chrze艣cija艅skich zwi膮zk贸w zawodowych, stowarzysze艅 robotniczych i rzemie艣lniczych.

Czterna艣cie punkt贸w Wilsona

Program pokojowy og艂oszony przez prezydenta Stan贸w Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona 8 stycznia 1918 r. 13. punkt stwierdza艂 konieczno艣膰 powstania niepodleg艂ego pa艅stwa polskiego z dost臋pem do morza.

Dywersja

Dzia艂ania prowadzone na terytorium nieprzyjaciela w celu dezorganizacji jego dzia艂a艅 wojennych.

Internowanie

Mieszczenie w miejscu odosobnienia os贸b uwa偶anych za niebezpieczne dla funkcjonowania pa艅stwa pod wzgl臋dem politycznym.

Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce

Organizacja funkcjonuj膮ca w Szwajcarii maj膮ca na celu niesienie pomocy materialnej Polakom, kt贸rzy ucierpieli w wyniku I wojny 艣wiatowej. Znany tak偶e jako Komitet Veveyski.

Konferencja wersalska

Zosta艂a zorganizowana w Pary偶u po zako艅czeniu I wojny 艣wiatowej w dniach od 18 stycznia 1919 r. do 21 stycznia 1920 r.

Landtag

Sejm krajowy, parlament zwi膮zku kraju zwi膮zkowego w Niemczech.

Lobbowa膰

Wywiera膰 wp艂yw na organy w艂adzy pa艅stwowej w okre艣lonym interesie.

Polska Komisja Likwidacyjna Galicji i 艢l膮ska Cieszy艅skiego

聽Tymczasowy organ w艂adzy polskiej dla zaboru austriackiego oraz 艢l膮ska Cieszy艅skiego w latach 1918-1919.

Rada Regencyjna

Organ w艂adzy powo艂any w 1917 r. przez Niemcy i Austro-W臋gry na okupowanym obszarze by艂ego Kr贸lestwa Polskiego.

Reichstag

Parlament II Rzeszy Niemieckiej.

Suwerenno艣膰

聽Niezale偶no艣膰 od innego pa艅stwa, w艂adzy.

Sygnatariusz

Pa艅stwo zawieraj膮ce umow臋 mi臋dzynarodow膮 lub osoba podpisuj膮ca umow臋 w imieniu innego pa艅stwa.

Tymczasowy Rz膮d Ludowy w Lublinie

Znany tak偶e jako rz膮d lubelski lub rz膮d Ignacego Daszy艅skiego. Zosta艂 utworzony w nocy z 6 na 7 listopada 1918 r. w Lublinie.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje
  • Bezak P., Artymowski S., Ku jedno艣ci. Listopad 1918, Warszawa 2018.
  • Chwalba A., Samob贸jstwo Europy. Wielka wojna 1914-1918, Krak贸w 2014.聽
  • Chwalba A., Wielka Wojna Polak贸w 1914-1918, Warszawa 2018.Piasecki A., Wiek burzy i spokoju. Kalendarium dziej贸w Polski 1918-2018, Warszawa 2018.
Ilustracje
  1. 殴r贸d艂o: https://1920.gov.pl/postac/jozef-pilsudski/, data: 26.10.2021
  2. 殴r贸d艂o: https://niepodlegla.dzieje.pl/postacie/roman-dmowski-1864-1939, dost臋p: 26.10.2021
  3. 殴r贸d艂o: https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Witos-Wincenty;3996913.html#, dost臋p: 26.10.2021
  4. 殴r贸d艂o: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/30/Ignacy_Paderewski_02.jpg, dost臋p: 26.10.2021
  5. 殴r贸d艂o: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bf/Wojciech_Korfanty_4.jpg, dost臋p: 26.10.2021
  6. 殴r贸d艂o: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Ignacy_Daszynski2_%28cropped%29.jpg, dost臋p: 26.10.2021
Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl