Skip to content

Motyw literacki: 艣mier膰

W artykule

W cyklu Motywy literackie zostan膮 przybli偶one najwa偶niejsze i uniwersalne zagadnienia oraz ich wybrane realizacje w literaturze. B臋dzie to wi臋c 藕r贸d艂o inspiracji dla ka偶dej osoby, kt贸ra poszukuje odpowiednich dzie艂 np. do swej wypowiedzi lub pracy. Zacznijmy wi臋c od zjawiska 艣ci艣le zwi膮zanego z 偶yciem cz艂owieka  鈥 艣mierci. 

艢mier膰 stanowi uniwersalne do艣wiadczenie oraz naturalny fina艂 egzystencji ka偶dej istoty. Nic wi臋c dziwnego, 偶e sta艂a si臋 jednym z najpopularniejszych temat贸w w kulturze 鈥 niezale偶nie od wieku czy tendencji artystycznych. W kolejnych epokach zmienia艂 si臋 spos贸b jej ukazywania 鈥 wystarczy wspomnie膰 o 艣redniowiecznym danse macabre, romantycznej fascynacji samob贸jstwem lub te偶 tragizmie pokolenia Kolumb贸w. Na jakie teksty warto wi臋c zwr贸ci膰 uwag臋, kiedy rozwa偶amy t臋 kwesti臋?

Staro偶ytno艣膰

Antygona, Sofokles

Antygonie tytu艂owa bohaterka zostaje ukarana za to, 偶e uszanowa艂a prawa boskie, natomiast zlekcewa偶y艂a wol臋 Kreona. Za kar臋 w艂adca decyduje si臋 na zamurowanie dziewczyny w grobowcu 鈥 ona jednak pope艂nia samob贸jstwo. 艢mier膰 Antygony przyczynia si臋 do osobistej tragedii Kreona, poniewa偶 zrozpaczony syn kr贸la (a narzeczony bohaterki) tak偶e odbiera sobie 偶ycie 鈥 podobnie jak p贸藕niej jego matka.

Wznios艂em pomnik, Horacy

艢mier膰 nie budzi obaw osoby wypowiadaj膮cej si臋 w wierszu. Ma ona bowiem 艣wiadomo艣膰, 偶e zdobywa nie艣miertelno艣膰. S艂awa i wielkie dzie艂a tw贸rcy pozostan膮 na zawsze  w pami臋ci 偶yj膮cych. W utworze tym pada tak偶e kluczowa deklaracja: 鈥淣ie wszystek umr臋鈥.

艢redniowiecze

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze 艢mierci膮 

艢mier膰 ukazuje si臋 Polikarpowi jako przera偶aj膮ca, ale tak偶e groteskowa posta膰. Jawi si臋 ona jako niepowstrzymana si艂a, obecna w 偶yciu ka偶dego cz艂owieka, kt贸ra nie zwraca uwagi na status spo艂eczny czy zamo偶no艣膰. Tym samym 鈥 zgodnie ze 艣redniowiecznymi przekonaniami 鈥 wszyscy ludzie s膮 r贸wni w jej obliczu. Nie musz膮 si臋 jej za艣 obawia膰 ludzie cnotliwi i pobo偶ni.

Pie艣艅 o Rolandzie

W utworze 艣mier膰 bohatera stanowi zwie艅czenie jego wiernej s艂u偶by 鈥 w艂adcy, ojczy藕nie i Bogu. Jednocze艣nie staje si臋 momentem przej艣cia w 偶ycie wieczne, dlatego te偶 za pomoc膮 symbolicznych gest贸w Roland przygotowuje si臋 do spotkania z Najwy偶szym.

Renesans

Treny, Jan Kochanowski

Cykl聽Tren贸w, stworzony po聽przedwczesnej 艣mierci Urszuli, jest zapisem cierpienia po聽stracie dziecka, ale聽tak偶e kolejnych etap贸w 偶a艂oby. Prowadz膮 one do聽ostatecznego pogodzenia si臋 z聽odej艣ciem c贸rki oraz聽zaufania wyrokom Boga.

Motyw literacki: mi艂o艣膰 (czytaj)

Sok贸艂, Giovanni Boccaccio

W noweli w艂oskiego tw贸rcy 艣mier膰 znacz膮co wp艂ywa na sytuacj臋 oraz poczynania bohater贸w. Zgon m臋偶a Monny powoduje, i偶 zakochany w niej bohater mo偶e znowu ubiega膰 si臋 o jej wzgl臋dy. 艢mier膰 syna kobiety to jej osobista tragedia, za艣 po艣wi臋cenie przez Federiga ukochanego soko艂a symbolizuje mi艂o艣膰 pe艂n膮 oddania, sk艂onn膮 do najwi臋kszych ofiar.

Barok

Sonet I, Miko艂aj S臋p Szarzy艅ski

艢mier膰 to nieod艂膮czny element ludzkiej egzystencji, kt贸ry przypomina o krucho艣ci 偶ycia. Jest ona bezwzgl臋dna i surowa, poniewa偶 w ka偶dym momencie mo偶e zniszczy膰 szcz臋艣cie. Z tego te偶 powodu nie nale偶y ulega膰 pokusom, lecz d膮偶y膰 do Boga.

Hamlet, William Szekspir

Motyw ten odgrywa szczeg贸ln膮 rol臋 w dziele Szekspira, poniewa偶 nag艂y zgon ojca i pojawienie si臋 jego ducha motywuj膮 Hamleta do poznania prawdy. Ponadto m艂odzieniec postrzega 艣mier膰 jako 藕r贸d艂o spokoju, uwolnienie si臋 od ci臋偶aru doczesnej egzystencji. Jest wi臋c ona czym艣 po偶膮danym.

O艣wiecenie

Hymn do mi艂o艣ci ojczyzny, Ignacy Krasicki

Oddanie 偶ycia za聽ojczyzn臋 聽jest zaszczytem oraz聽powodem do聽dumy. Odej艣cie z聽tego 艣wiata nie聽budzi wi臋c聽grozy, lecz聽stanowi potwierdzenie patriotycznych uczu膰 i聽najwy偶sze po艣wi臋cenie.

Motyw literacki: ojczyzna (czytaj)

Romantyzm

Reduta Ordona, Adam Mickiewicz

W utworze tym 艣mier膰 stanowi osobist膮 decyzj臋 Ordona 鈥 jest wyrazem bezgranicznej mi艂o艣ci do ojczyzny. Bohater decyduje si臋 bowiem na wysadzenie reduty, aby nie dosta艂a si臋 w r臋ce wroga. Tym samym dochodzi do uwznio艣lenia jego postawy.

Kordian, Juliusz S艂owacki

Kordian decyduje si臋 na pr贸b臋 samob贸jcz膮, kt贸ra jest nieudana, stanowi przy tym form臋 buntu. Wynika ona z poczucia niezrozumienia, rozczarowania rzeczywisto艣ci膮. Wskazuje tak偶e na niemo偶no艣膰 poradzenia sobie z pewnymi problemami.

Pozytywizm

Lalka, Boles艂aw Prus

艢mier膰 Rzeckiego to symboliczny moment, w kt贸rym do przesz艂o艣ci odchodzi pewien model 艣wiata. Miejsce romantyk贸w, idealist贸w zajmuj膮 bowiem jednostki bezwzgl臋dne i wyrachowane w swych dzia艂aniach, kt贸re nie piel臋gnuj膮 wy偶szych warto艣ci.

Gloria victis, Eliza Orzeszkowa

Tragiczne losy powsta艅c贸w zostaj膮 w noweli uwznio艣lone, autorka nadaje im tak偶e sakralny wymiar. Walcz膮cy oddaj膮 swe 偶ycie za Polsk臋 鈥 s膮 niczym m臋czennicy, kt贸rzy zas艂uguj膮 na szacunek i chwa艂臋.

M艂oda Polska

Ch艂opi, W艂adys艂aw Reymont

Scena 艣mierci Boryny tworzy mit gospodarza, cz艂owieka 艣ci艣le zwi膮zanego ze 艣wiatem natury. Jego trud, mi艂o艣膰 do roli zostaj膮 uszlachetnione, a kres 偶ycia staje si臋 symbolicznym zako艅czeniem ziemskiej s艂u偶by i spotkaniem ze Stw贸rc膮.

Krzak dzikiej r贸偶y w Ciemnych Smreczynach, Jan Kasprowicz

Przemijanie jest wpisane w doczesny 艣wiat. Wskazuje na to kontrastowe zestawienie w utworze dw贸ch element贸w ze 艣wiata przyrody: r贸偶y oraz pr贸chniej膮cej limby, co sugeruje, i偶 wszystko ma sw贸j kres, a pi臋kno nie jest trwa艂膮 warto艣ci膮.

XX-lecie mi臋dzywojenne

Urszula Kochanowska, Boles艂aw Le艣mian

Dla Le艣miana 艣mier膰 nie stanowi ko艅ca, lecz jest to przej艣cie w inn膮 rzeczywisto艣膰. Zmiana ta jednak nie sprawia, i偶 mo偶na zapomnie膰 o bliskich, wyzby膰 si臋 przywi膮zania do nich.

Szewcy, Stanis艂aw Ignacy Witkiewicz

W utworze tym 艣mier膰 to narz臋dzie, kt贸re mo偶na wykorzysta膰 w walce politycznej. Staje si臋 r贸wnie偶  藕r贸d艂em groteski, tworzy nowe symbole.

Wojna i okupacja

Elegia o ch艂opcu polskim, Krzysztof Kamil Baczy艅ski

艢mier膰 staje si臋 dramatem pokolenia m艂odych ludzi, kt贸rzy oddali swe 偶ycie za ojczyzn臋. Odbiera im mo偶liwo艣膰 doro艣ni臋cia, skosztowania 偶ycia.

Zd膮偶y膰 przed Panem Bogiem, Hanna Krall

To niemal typowy element 偶ycia w getcie, jest pozbawiona szlachetno艣ci i pi臋kna. Ma r贸偶ne oblicza, jednak zawsze stanowi wielki dramat.

Wsp贸艂czesno艣膰

Kot w pustym mieszkaniu, Wis艂awa Szymborska

W tym wypadku motyw 艣mierci w literaturze wsp贸艂czesnej zostaje przedstawiony z  perspektywy kota, kt贸ry odczuwa nieobecno艣膰 swego pana. Odej艣cie cz艂owieka staje si臋 藕r贸d艂em samotno艣ci, budzi te偶 niepok贸j oraz niedowierzanie.

艢pieszmy si臋, Jan Twardowski

艢mier膰 zostaje ukazana przez pryzmat ludzi, kt贸rzy musz膮 si臋 zmierzy膰 ze strat膮 kogo艣 bliskiego. Wytwarza ona pustk臋, jednak trudno si臋 z ni膮 pogodzi膰.

Teksty kultury

Literatura

  • Z艂odziejka ksi膮偶ek, Markus Zusak
  • Mort, Terry Pratchett
  • Bezmatek, Mira Marcin贸w

Film

  • Midsommar. W bia艂y dzie艅, re偶. Ari Aster
  • 殴r贸d艂o, re偶. Darren Aronofsky
  • Manchester by the Sea, re偶. Kenneth Lonergan

Malarstwo

  • 艢mier膰 Ellenai, Jacek Malczewski
  • Trumna ch艂opska, Aleksander Gierymski
  • Pogrzeb, Wojciech Weiss

Utrwal wiedz臋

Poni偶ej znajduj膮 si臋 zadania wraz z odpowiedziami, do rozwi膮zania kt贸rych wykorzystano wiedz臋 zaprezentowan膮 w tym artykule.

Zadanie 1. Zadanie 2.

Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl