Skip to content

Motyw literacki: przyroda

W artykule

W dw贸ch poprzednich cz臋艣ciach cyklu skoncentrowali艣my si臋 na wa偶nych i uniwersalnych do艣wiadczeniach w 偶yciu cz艂owieka. Dzisiaj poszerzamy perspektyw臋. Przyjrzymy si臋, w jaki spos贸b motyw przyrody funkcjonowa艂 w r贸偶nych okresach literackich.

Natura to temat wdzi臋czny i popularny w literaturze. Oczywi艣cie jej wizerunek zmienia艂 si臋 w kolejnych epokach, co wi膮za艂o si臋 z danymi tendencjami czy zainteresowaniami pisarzy. Przyroda to nie tylko t艂o wydarze艅, lecz nieraz autonomiczny bohater, kt贸ry wp艂ywa na losy ludzi lub te偶 odzwierciedla ich stany emocjonalne. Mo偶e reprezentowa膰 przy tym rozmaite sensy symboliczne 鈥 nie zawsze oczywiste. Zobacz, jak wygl膮da obraz przyrody w literaturze.

Staro偶ytno艣膰

Ksi臋ga Rodzaju, Biblia

Przyroda w Biblii to dzie艂o Boga, stanowi przejaw Jego mocy, 艂askawo艣ci oraz m膮dro艣ci, poniewa偶 ka偶dy element zajmuje odpowiednie dla siebie miejsce. Zgodnie z wol膮 Stw贸rcy cz艂owiekowi zosta艂a nadana szczeg贸lna misja, poniewa偶 ma on by膰 panem i opiekunem 艣wiata. Pocz膮tkowo pierwsi ludzie cieszyli si臋 niczym niezm膮conym stanem szcz臋艣cia, jednak sprzeciwienie si臋 nakazowi Pana doprowadzi艂o do ich wygnania z ogrodu Eden.

Pie艣艅 zimowa (Vides ut alta鈥), Horacy

Motyw przyrody w literaturze widoczny jest r贸wnie偶 z wierszach Horacego. 艢wiat natury stanowi w utworze istotny punkt odniesienia. Zimowy pejza偶 sk艂ania bowiem do zadumy i docenienia urok贸w 偶ycia, co jest przejawem epikureizmu. Nale偶y wi臋c rozkoszowa膰 si臋 dobrym winem, ciep艂em oraz towarzystwem. Znacz膮ca staje si臋 tak偶e wzmianka o wietrze, kt贸ry 鈥 poskromiony przez bog贸w 鈥 nie zagra偶a cyprysom ani jesionom. Mo偶na z niej wysnu膰 uniwersaln膮 refleksj臋 o tym, i偶 cz艂owiek powinien ze spokojem wszystko przyjmowa膰 i zawierzy膰 sw贸j los wy偶szym si艂om.

艢redniowiecze

Kwiatki 艣wi臋tego Franciszka

Przyroda jest bardzo wa偶na dla 艣wi臋tego, poniewa偶 darzy j膮 ogromn膮 mi艂o艣ci膮; asceta postrzega natur臋 jako niezwyk艂y dar i przejaw m膮dro艣ci Stw贸rcy. Franciszek nie odnosi si臋 do niej w przedmiotowy spos贸b, lecz wszystkie istnienia traktuje jako siostry oraz braci. Ze zrozumieniem zwraca si臋 do ptak贸w, czy innych byt贸w, jako r贸wnorz臋dnych partner贸w. Wyra偶a przy tym zachwyt r贸偶norodno艣ci膮 艣wiata, jego celowo艣ci膮.

Dzieje Tristana i Izoldy

Natura w聽tym dziele pe艂ni kilka funkcji 鈥 nie聽jest wi臋c聽tylko聽t艂em zdarze艅. Mo偶na zauwa偶y膰, 偶e聽ma聽moc wymierzania sprawiedliwo艣ci (uprowadzenie Tristana oraz聽burza). Ponadto prowadzi do聽po艂膮czenia pary tytu艂owych kochank贸w, zdaje si臋 im聽sprzyja膰. To聽las staje si臋 ich kryj贸wk膮, schronieniem przed聽innymi lud藕mi, jednak jego symbolika sugeruje tak偶e zagubienie moralne bohater贸w. Nie聽mniej znacz膮cy jest krzak g艂ogu 鈥 ro艣lina ta, 艂膮cz膮ca groby Tristana i聽Izoldy, 艣wiadczy o聽sile uczucia, kt贸rego聽nie聽pokona艂a nawet 艣mier膰.

Motyw literacki: mi艂o艣膰 (czytaj)

Renesans

呕ywot cz艂owieka poczciwego, Miko艂aj Rej

Dzie艂o autorstwa Reja wskazuje na specyficzn膮 relacj臋 cz艂owieka z natur膮. Przede wszystkim pisz膮cy zwraca uwag臋 na jej praktyczne aspekty, a wi臋c dobrodziejstwa, jakie mo偶e zapewni膰 gospodarzowi. Z tego te偶 powodu koncentruje si臋 na uprawie i dzia艂aniach, kt贸re zapewniaj膮 wszystko, co niezb臋dne do 偶ycia. Autor zwraca przy tym uwag臋 na r贸偶norodno艣膰 przyrody, poniewa偶 w ka偶dej porze roku mo偶na z niej czerpa膰 rozmaite dobra.

Na lip臋, Jan Kochanowski

Przyroda stanowi naturalne otoczenie cz艂owieka, kt贸re przynosi mu wiele korzy艣ci. Przede wszystkim oferuje mu schronienie przed upa艂em. Tytu艂owa lipa zapewnia tak偶e swemu go艣ciowi ukojenie oraz relaks, otacza go czu艂膮 opiek膮. 艢wiadczy to o silnej relacji cz艂owieka z natur膮 鈥 cechuje si臋 ona harmoni膮, poczuciem jedno艣ci. Tym samym wizja 艣rodowiska zdaje si臋 by膰 sielankowa, poniewa偶 nic jej nie zak艂贸ca.

Barok

Epitafium Rzymowi, Miko艂aj S臋p Szarzy艅ski

Utw贸r barokowego tw贸rcy wyra偶a uniwersaln膮 prawd臋 na temat przemijania, kt贸re jest wpisane w doczesno艣膰. W tym celu poeta zestawia ze sob膮 zniszczony, upadaj膮cy Rzym oraz Tyber. Zabieg ten 艣wiadczy o tym, 偶e dzie艂a cz艂owieka s膮 kruche. W przeciwie艅stwie do nich natura zdaje si臋 by膰 niezmienna, wieczna, niepowstrzymana 鈥 istnia艂a przed cz艂owiekiem, ale r贸wnie偶 po jego odej艣ciu pozostanie.

O艣wiecenie

Bajki, Ignacy Krasicki

艢wiat ro艣lin oraz zwierz膮t to sta艂y element bajek Krasickiego. S膮 one kluczowym czynnikiem w tych utworach, poniewa偶 uosabiaj膮 okre艣lone postawy, cechy, przywary typowe dla ludzi. Ich wprowadzenie umo偶liwia wyra偶enie uniwersalnych tre艣ci w taki spos贸b, aby krytyka nie sta艂a si臋 personalna. Ponadto w ten spos贸b bajki 艂膮cz膮 ze sob膮 dwie funkcje: nie tylko kszta艂tuj膮 po偶膮dane wzorce post臋powania (dydaktyzm), lecz r贸wnie偶 staj膮 si臋 藕r贸d艂em rozrywki (zabawa).

Do Justyny. T臋skno艣膰 na wiosn臋, Franciszek Karpi艅ski

Rozkwitaj膮ca przyroda staje si臋 藕r贸d艂em nieweso艂ych rozwa偶a艅 podmiotu lirycznego. Pog艂臋bia bowiem jego smutek oraz cierpienie zwi膮zane z nieobecno艣ci膮 ukochanej kobiety; uroda otoczenia kontrastuje z poczuciem pustki m贸wi膮cego. Z tego te偶 powodu podmiot liryczny prosi wiosn臋, aby tak偶e jemu przywr贸ci艂a urodzaj, dzi臋ki czemu odzyska r贸wnowag臋 ducha.

Romantyzm

Lilije, Adam Mickiewicz

艢wiat natury pe艂ni szczeg贸ln膮 rol臋 w balladzie. Przyroda w literaturze stanowi t艂o dramatycznych zdarze艅, ale tak偶e buduje poczucie grozy, niesamowito艣ci. Przyroda to niemy 艣wiadek zbrodni 鈥 bohaterka wykorzystuje j膮, aby zatai膰 sw贸j niemoralny czyn. Ponadto mo偶na zauwa偶y膰, i偶 otoczenie kobiety odzwierciedla jej stan emocjonalny. Ostatecznie 艣rodowisko wymierza tak偶e sprawiedliwo艣膰 morderczyni, stoi wi臋c na stra偶y odwiecznych praw moralnych, pe艂ni rol臋 s臋dziego.

Balladyna, Juliusz S艂owacki

Przyroda w聽艣wiecie wykreowanym przez聽Juliusza S艂owackiego to聽nie聽tylko聽towarzysz zmaga艅 bohater贸w, t艂o zdarze艅, element wp艂ywaj膮cy na聽atmosfer臋. Zdaje si臋 ona zna膰 dusze bohaterek dramatu, a聽przy tym wyczuwa ich nastroje. Ponadto przekazuje postaciom pewne znaki. Zgodnie za艣 z聽romantyczn膮 koncepcj膮 dba o聽to, aby zbrodniarka zosta艂a ukarana 鈥 jest wi臋c聽jednocze艣nie s臋dzi膮 i聽katem.

Motyw literacki: 艣mier膰 (czytaj)

Pozytywizm

Nad Niemnem, Eliza Orzeszkowa

Powie艣膰 Orzeszkowej zawiera wiele rozbudowanych opis贸w 艣wiata natury, co wi膮偶e si臋 z pozytywistycznym zami艂owaniem do jak najwierniejszego i dok艂adnego odwzorowania rzeczywisto艣ci. Bohaterowie s膮 zwi膮zani ze swym otoczeniem, kt贸re jest sielankowe 鈥 tworzy wr臋cz mit arkadyjski, za艣 sama przestrze艅 nabiera sakralnego wymiaru. Przyroda to ponadto 艣wiadek zdarze艅 historycznych, a przy tym stra偶nik miejsc pami臋ci. Kontakt z ni膮 pozytywnie wp艂ywa na si艂y oraz ducha, uszlachetnia jednostk臋.

Latarnik, Henryk Sienkiewicz

Krajobrazy w noweli autorstwa Sienkiewicza to przede wszystkim t艂o zdarze艅, lecz r贸wnie偶 element wp艂ywaj膮cy na poetycko艣膰 przedstawienia. Przyroda oddzia艂uje na uczucia bohatera, przynosi mu ukojenie, spok贸j. Stworzenia za艣, jak na przyk艂ad mewy, umilaj膮 m臋偶czy藕nie samotno艣膰, za艣 pi臋kno i egzotyka otoczenia staj膮 si臋 przyczyn膮 jego zadumy oraz poczucia mistycznej wi臋zi ze 艣wiatem.

M艂oda Polska

Ch艂opi, W艂adys艂aw Reymont

呕ycie bohater贸w powie艣ci jest 艣ci艣le powi膮zane z przyrod膮, kt贸ra zapewnia im byt. Przede wszystkim natura wp艂ywa na codzienne obowi膮zki ch艂op贸w, por臋 ich pracy, oddzia艂uje tak偶e na stany emocjonalne postaci. Wyznacza w ten spos贸b rytm egzystencji gromady, przypomina o cykliczno艣ci zachodz膮cych przemian. Jednocze艣nie ulega uwznio艣leniu, a nawet sakralizacji.

Hala, Kazimierz Przerwa-Tetmajer

G贸rskie pejza偶e bez w膮tpienia fascynowa艂y m艂odopolskich artyst贸w, poniewa偶 dawa艂y im poczucie swobody oraz zetkni臋cia si臋 z pot臋g膮 natury. W wierszu Przerwy-Tetmajera pi臋kno hali zapewnia niepowtarzalne doznania estetyczne. Pozytywnie wp艂ywa tak偶e na dusz臋 podmiotu lirycznego, poniewa偶 rozwesela j膮. Natura pobudza r贸wnie偶 cz艂owieka do marze艅, powoduje, 偶e mo偶na zapomnie膰 o ca艂ym 艣wiecie i pogr膮偶y膰 si臋 w zadumie.

XX-lecie mi臋dzywojenne

Mr贸wka, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska

Obiektem zainteresowania poetki staje si臋 mr贸wka, do kt贸rej bezpo艣rednio podmiot liryczny kieruje swoj膮 wypowied藕. Los tego niepozornego owada prowokuje osob臋 m贸wi膮ca do refleksji na temat egzystencji. Samotna mr贸wka, mierzy si臋 z wielkimi zagro偶eniami; jest heroiczna w swym niesko艅czonym trudzie. Z kolei podmiot liryczny, chocia偶 postrzega siebie jako b贸stwo, odczuwa w艂asny ci臋偶ar. Jego sytuacja jest wi臋c zbli偶ona do do艣wiadcze艅 owada.

W malinowym chru艣niaku, Boles艂aw Le艣mian

Malinowy chru艣niak to miejsce schadzki bohater贸w 鈥 zapewnia im odosobnienie, schronienie przed wzrokiem innych ludzi. Elementy 艣wiata przyrody wzmacniaj膮 nastrojowo艣膰 przedstawienia oraz erotyczny wymiar do艣wiadczenia 艂膮cz膮cego par臋. Maliny stanowi膮 bowiem narz臋dzie pieszczoty, wzajemnego odkrywania siebie przez bohater贸w, prowadz膮 do mi艂osnego upojenia.

Wojna i okupacja

Pokolenie, Krzysztof Kamil Baczy艅ski

R贸偶ne obrazy przyrody widoczne s膮 r贸wnie偶 w literaturze wojennej. Bogactwo 艣wiata przyrody akcentuje dramatyzm czasu wojny, groz臋 z tym zwi膮zan膮. Poeta w tym utworze ukaza艂 obfito艣膰 ziemi, kt贸r膮 reprezentuj膮 ci臋偶kie k艂osy zbo偶a, owoce, kwiaty. Ten sielankowy, zdawa艂oby si臋, obraz zak艂贸caj膮 jednak elementy przypominaj膮ce o koszmarze tamtego czasu. Obci臋ta i powieszona na 艣wierku g艂owa, czerwona rosa wprowadzaj膮 atmosfer臋 niepokoju; wzmacnia j膮 zachowanie ludzi, kt贸rzy wyzbyli si臋 cz艂owiecze艅stwa, za艣 staj膮 si臋 niczym dzikie i bezwzgl臋dne zwierz臋ta.

Wczorajszemu, Tadeusz Gajcy

Utw贸r Gajcego przedstawia dwie wizje cz艂owieka, kt贸re dzieli do艣wiadczenie wojenne. Reprezentant minionej generacji zna pi臋kno i harmoni臋 przyrody. Tworzy wi臋c ona znajom膮 i bezpieczn膮 przestrze艅, w kt贸rej nie czyhaj膮 偶adne zagro偶enia. Z tego te偶 powodu natura budzi zaufanie oraz pozytywne uczucia. Koszmar wojenny zmienia t臋 relacj臋. Podmiot liryczny odkrywa bowiem nieprzyjazny 艣wiat. Okazuje si臋 tak偶e, 偶e nie mo偶na wierzy膰 naturze, co sugeruje now膮 rol臋 poety i jego dzie艂. Jego tw贸rczo艣膰 nie powinna stanowi膰 tylko wspomnienia przesz艂o艣ci (symbolizowanej przez harmonijn膮 przyrod臋), lecz odpowiada膰 na aktualne potrzeby narodu.

Wsp贸艂czesno艣膰

Apollo i Marsjasz, Zbigniew Herbert

Natura to 艣wiadek artystycznego pojedynku boga z cz艂owiekiem. Jednocze艣nie tylko ona potrafi okaza膰 wra偶liwo艣膰, wsp贸艂czucie dla ukaranego przez Apollina Marsjasza. Jego cierpienie jest tak poruszaj膮ce, i偶 bezpo艣rednio oddzia艂uje na drzewa oraz s艂owika 鈥 s膮 wstrz膮艣ni臋te m臋k膮 ludzkiej istoty.

R贸偶a, Tadeusz R贸偶ewicz

Zestawienie w utworze ro艣liny oraz zmar艂ej o tym samym imieniu akcentuje krucho艣膰 ludzkiej egzystencji, ale przy tym ulotno艣膰 pami臋ci o tych, kt贸rzy odeszli. Bohaterka wiersza umiera bowiem w ciszy, za艣 jej zgon staje si臋 przyczyn膮 rozpaczy ojca. W przeciwie艅stwie jednak do ro艣liny nie mo偶e ponownie rozkwitn膮膰, wr贸ci膰 do 偶ywych.

Teksty kultury

Literatura

  • Gloria, Edward Stachura
  • Cudzoziemka, Maria Kuncewiczowa
  • Noce i dnie, Maria D膮browska
  • 呕ycie pasterza. Opowie艣膰 z krainy jezior, James Rebanks

Film

  • Niebia艅skie dni, re偶. Terrence Malick
  • Wszystko za 偶ycie, re偶. Sean Penn
  • Everest, re偶. Baltasar Korm谩kur
  • 127 godzin, re偶. Danny Boyle

Malarstwo

  • Kuropatwy na 艣nieguJ贸zef Che艂mo艅ski
  • Ska艂y kredowe na Rugii, Caspar David Friedrich
  • Hu艣tawka, Jean-Honor茅 Fragonard
  • Tygrys podczas burzy tropikalnej, Henri Rousseau

Utrwal wiedz臋

Poni偶ej znajduj膮 si臋 zadania wraz z odpowiedziami, do rozwi膮zania kt贸rych wykorzystano wiedz臋 zaprezentowan膮 w tym artykule.

Zadanie 1. Zadanie 2.

Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl