Skip to content

Motyw literacki: ojczyzna

W artykule

Motyw ojczyzny jest tak uniwersalny, 偶e mo偶na odnale藕膰 go w wielu tekstach kultury. R贸wnie cz臋sto staje si臋 tematem wypracowa艅, w kt贸rych trzeba np. ukaza膰 r贸偶ne sposoby jego przedstawienia lub te偶 wyrazi膰 swoje zdanie na temat okre艣lonej wizji Polski w dzie艂ach z danej epoki.

Motyw ojczyzny jest obecny w kulturze ju偶 od czas贸w staro偶ytnych. Szczeg贸lne miejsce zajmuje tak偶e w polskiej literaturze. Sytuacja ta wynika ze skomplikowanych los贸w kraju, kt贸ry przez wiele lat zmaga艂 si臋 z rozmaitymi zagro偶eniami (wewn臋trznymi oraz zewn臋trznymi), czasem rozbior贸w, powsta艅, a wreszcie i wojen. Spisane dzie艂a umo偶liwia艂y autorom przedstawienie swoich pogl膮d贸w na temat kondycji pa艅stwa, zaproponowanie programu jego naprawy lub zaprezentowanie w subiektywny spos贸b wizji utraconego miejsca.

Staro偶ytno艣膰

Ojczyzna okr臋tem, Horacy

Utw贸r Horacego odwo艂uje si臋 do toposu ojczyzny jako statku. Okr臋t napotyka bowiem rozmaite przeszkody oraz niebezpiecze艅stwa, kt贸re mog膮 zagrozi膰 jego dalszej podr贸偶y. Podmiot liryczny przypomina o tym, 偶e wa偶ne jest rozs膮dne i odpowiedzialne sterowanie statkiem, co pozwoli na unikni臋cie zagro偶e艅. Wyra偶a wiar臋 w to, i偶 los ojczyzny mimo wszystko b臋dzie pomy艣lny.

Iliada, Homer

W dziele Homera Hektor staje si臋 przyk艂adem odwa偶nego wojownika, dla kt贸rego kluczow膮 warto艣ci膮 jest ojczyzna. Bohater nie waha si臋, aby stan膮膰 w jej obronie, kieruje si臋 przede wszystkim dobrem pa艅stwa. Chocia偶 obawia si臋 Achillesa, ostatecznie przezwyci臋偶a swoje obawy i staje do heroicznego pojedynku. Dla Troi po艣wi臋ca wszystko: nie tylko w艂asne 偶ycie, ale tak偶e szcz臋艣cie rodzinne.

艢redniowiecze

Pie艣艅 o Rolandzie

S艂u偶ba w艂adcy oraz ojczy藕nie stanowi w pewien spos贸b sens 偶ycia Rolanda jako wiernego oraz dzielnego wojownika i wpisuje si臋 tak偶e w etos rycerski. Bohater g艂臋bok膮 mi艂o艣ci膮 darzy sw贸j kraj, dlatego te偶 decyduje si臋, by walczy膰 w jego obronie. Jest sk艂onny po艣wi臋ci膰 dla Francji wszystko 鈥 nawet swoje 偶ycie. W walce za艣 wyr贸偶nia si臋 odwag膮 i zdecydowaniem, poniewa偶 do ko艅ca chce pozosta膰 wierny ojczy藕nie.

Pie艣艅 o 艣mierci Boles艂awa, Kronika polska, Gall Anonim

Ojczyzna w utworze po艣wi臋conym 艣mierci Boles艂awa zostaje spersonifikowana. Jest bowiem przedstawiona jako ma艂偶onka kr贸la, kt贸ra op艂akuje jego odej艣cie. Dlatego te偶 nawo艂uje obywateli do tego, aby wraz z ni膮 艂膮czyli si臋 w b贸lu i cierpieniu po stracie tak wybitnej jednostki. Podmiot liryczny przeczuwa bowiem, i偶 zgon Boles艂awa to tak偶e koniec okresu pomy艣lno艣ci dla pa艅stwa, jego dobrobytu.

Renesans

Kazania sejmowe, Piotr Skarga

Ojczyzna stanowi centralny motyw kaza艅 Piotra Skargi, co wynika z troski pisz膮cego o jej los. Autor wiele uwagi po艣wi臋ca zagro偶eniom, kt贸re negatywnie wp艂ywaj膮 na byt kraju. Pragnie w ten spos贸b nie tylko zdiagnozowa膰 najwi臋ksze bol膮czki, ale tak偶e wp艂yn膮膰 na odbiorc贸w, 偶eby przemy艣leli lub zmienili swoj膮 postaw臋. Skarga przedstawia Polsk臋 jako 艂askaw膮, dobrotliw膮 oraz hojn膮 matk臋 鈥 troszczy si臋 o swe dzieci (obywateli), zapewnia im wszystko, co niezb臋dne do 偶ycia. Odwo艂uje si臋 r贸wnie偶 do wizerunku Polski jako ton膮cego okr臋tu, co w obrazowy spos贸b u艣wiadamia, 偶e konieczny jest wsp贸lny wysi艂ek na rzecz kraju.

O poprawie Rzeczypospolitej, Andrzej Frycz Modrzewski

Modrzewski 鈥 podobnie jak Skarga 鈥 skupia si臋 na aktualnej sytuacji ojczyzny. Rozwa偶a przy tym reformy w r贸偶nych dziedzinach 偶ycia, kt贸re mog艂yby pozytywnie wp艂yn膮膰 na kraj. Spojrzenie autora na pa艅stwo jest przy tym kompleksowe, poniewa偶 dotyczy nie tylko zasad jego funkcjonowania, lecz r贸wnie偶 obyczajowo艣ci, aspekt贸w prawnych czy edukacyjnych.

Barok

Zbytki polskie, Wac艂aw Potocki

Potocki ukazuje ojczyzn臋 przez pryzmat postaw jej obywateli, kt贸rzy skupiaj膮 si臋 wy艂膮cznie na swoich potrzebach oraz wygodzie. 艢lepo pod膮偶aj膮 za mod膮, jednak nie dostrzegaj膮 偶adnego zagro偶enia. 艢wiadczy to o tym, i偶 nie szanuj膮 swojego kraju, nie my艣l膮 przy tym o interesie og贸艂u. Ich beztroska dramatycznie kontrastuje z tragiczn膮 sytuacj膮 pa艅stwa 鈥 os艂abionego, upadaj膮cego. Polacy s膮 tak偶e pozbawieni szerszej perspektywy, poniewa偶 nie troszcz膮 si臋 o los przysz艂ych pokole艅 i o to, aby 偶y艂y w wolnym kraju.

O艣wiecenie

Hymn do mi艂o艣ci ojczyzny, Ignacy Krasicki

Polska w dziele o艣wieceniowego tw贸rcy stanowi jedn膮 z najwi臋kszych warto艣ci. O jej znaczeniu 艣wiadczy to, i偶 mi艂o艣膰 wzgl臋dem niej staje si臋 do艣wiadczeniem sakralnym, kszta艂tuj膮cym postawy obywatela. Kraj rodzinny wymaga tak偶e od cz艂owieka wielu po艣wi臋ce艅 鈥 ich efektem s膮 np. niewola, blizny, nawet 艣mier膰. Mimo tego ojczyzna przynosi korzy艣ci, poniewa偶 staje si臋 藕r贸d艂em rozkoszy, cnoty.

Motyw literacki: mi艂o艣膰 (czytaj)

Romantyzm

Moja piosnka, Cyprian Kamil Norwid

Podmiot liryczny z rozrzewnieniem wspomina rodzinne strony, kt贸re wywo艂uj膮 w nim pozytywne skojarzenia. Ojczyzna bowiem zostaje ukazana w sielankowy spos贸b 鈥 jako przestrze艅 harmonijna, pi臋kna. W miejscu tym szanuje si臋 wiar臋 oraz obyczaje, troszczy o 艣wiat natury. R贸wnie istotna jest postawa ludzi tam mieszkaj膮cych, poniewa偶 s膮 jednoznaczni w swych s膮dach, nie wyra偶aj膮 m臋tnych opinii. Wyr贸偶niaj膮 si臋 za to prostolinijno艣ci膮 oraz sta艂o艣ci膮 pogl膮d贸w.

Gr贸b Agamemnona, Juliusz S艂owacki

Romantyczny poeta w gorzki i krytyczny spos贸b przedstawia sw膮 ojczyzn臋, na co wp艂yw maj膮 jej tragiczne dzieje (utrata niepodleg艂o艣ci, nieudane zrywy narodowe). Przede wszystkim dostrzega s艂abo艣膰 obywateli, kt贸rzy nie walczyli do ko艅ca w obronie kraju, lecz wykazali si臋 s艂abo艣ci膮, tch贸rzostwem. Upadek Polski staje si臋 niejako naturaln膮 konsekwencj膮 zepsucia spo艂ecze艅stwa, jego zapatrzenia w cudze wzorce. Mimo tego S艂owacki wyra偶a nadziej臋 na odrodzenie moralne Polski 鈥 bez ci臋偶aru sarmackiego dziedzictwa.

Pozytywizm

Mendel Gda艅ski, Maria Konopnicka

Ojczyzna dla Mendla ma przede wszystkim wymiar duchowy, uczuciowy. Bohater postrzega siebie jako Polaka, poniewa偶 jest zakorzeniony w znanej mu rzeczywisto艣ci. Uwa偶a si臋 za pe艂noprawnego obywatela, kt贸ry zawsze uczciwie pracowa艂 i s艂u偶y艂 Polsce. Niestety, mi艂o艣膰 ta umiera w momencie, gdy nasilaj膮 si臋 antysemickie ataki. Bohater 鈥 mimo swej postawy i czyn贸w 鈥 jest bowiem postrzegany jako kto艣 obcy. W ten spos贸b odebrana zostaje mu jego to偶samo艣膰.

Potop, Henryk Sienkiewicz

Powie艣膰 historyczna przedstawia Polsk臋 w momencie zagro偶enia ze strony Szwed贸w. Jest ona os艂abiona, bliska upadku. Niekt贸rzy bohaterowie staj膮 w jej obronie, poniewa偶 traktuj膮 j膮 jako najwa偶niejsz膮 warto艣膰 w swym 偶yciu, pragn膮 jej broni膰 niezale偶nie od sytuacji. Inni z kolei postrzegaj膮 j膮 w przedmiotowy spos贸b 鈥 jako element targu lub co艣, co pomo偶e im osi膮gn膮膰 zamierzone cele albo zrealizowa膰 ambicje.

M艂oda Polska

Wesele, Stanis艂aw Wyspia艅ski

Ojczyzna stanowi jeden z motyw贸w wiod膮cych dramatu 鈥 ju偶 samo pojawienie si臋 r贸偶nych uczestnik贸w wesela odzwierciedla przekr贸j spo艂ecze艅stwa. W utworze 艣cieraj膮 si臋 r贸wnie偶 odmienne wizje Polski, pojawia si臋 tak偶e pytanie dotycz膮ce tego, czy rodacy s膮 ju偶 gotowi na odzyskanie niepodleg艂o艣ci. Jednocze艣nie ojczyzna nabiera wymiaru duchowego, poniewa偶 mo偶na nosi膰 j膮 w sercu i darzy膰 mi艂o艣ci膮.

XX-lecie mi臋dzywojenne

Przedwio艣nie, Stefan 呕eromski

W powie艣ci 呕eromskiego wyst臋puje motyw ojczyzny utopijnej, wyobra偶onej, wymarzonej. Ojciec Baryki pragnie wr贸ci膰 do kraju, dlatego te偶 roztacza przed synem wizj臋 szklanych dom贸w oraz og贸lnego post臋pu cywilizacyjnego. Cezary 鈥 po 艣mierci ojca 鈥 musi si臋 jednak zmierzy膰 z odmiennym obrazem Polski 鈥 zniszczonej oraz pogr膮偶onej w n臋dzy 鈥 w kt贸rej dochodzi do niepokoj贸w spo艂ecznych.

Ojczyzna, Julian Tuwim

Poeta w swym wierszu przedstawia oryginalny wizerunek ojczyzny. Jest ni膮 nie tylko B贸g, do kt贸rego wznosi si臋 dusza podmiotu lirycznego. Poj臋cie to obejmuje tak偶e dom oraz 艣wiat przyrody. Sam za艣 opis kraju wywo艂uje wra偶enie spokoju i b艂ogo艣ci, zapewnia poczucie bezpiecze艅stwa. Z tego te偶 powodu m贸wi膮cy ma nadziej臋, 偶e w tym miejscu spocznie po 艣mierci.

Wojna i okupacja

Kamienie na szaniec, Aleksander Kami艅ski

Czas okupacji staje si臋 momentem sprawdzianu dla bohater贸w. M艂odzi ludzie decyduj膮 si臋 bowiem na podj臋cie dzia艂a艅 wymierzonych we wroga. Ich decyzja jest umotywowana idea艂ami, w艣r贸d kt贸rych najwa偶niejszym jest s艂u偶ba ojczy藕nie. Walcz膮cy maj膮 艣wiadomo艣膰, 偶e ich kraj znalaz艂 si臋 w obliczu zagro偶enia, za艣 moralnym obowi膮zkiem staje si臋 po艣wi臋cenie dla Polski.

Motyw literacki: 艣mier膰 (czytaj)

Ojczyzna II, Krzysztof Kamil Baczy艅ski

Utw贸r Baczy艅skiego przedstawia apokaliptyczn膮 wizj臋 ojczyzny. Nie jest ona miejscem wywo艂uj膮cym poczucie bezpiecze艅stwa czy harmonii. Wp艂yw na to ma do艣wiadczenie wojny, kt贸ra przemienia rodzim膮 ziemi臋 w pobojowisko. Zamiast rzeki p艂ynie tam krew oraz ogie艅, co akcentuje zniszczenie oraz tragiczn膮 艣mier膰 wielu ludzi. Mimo tego smutnego losu ojczyzna budzi wsp贸艂czucie podmiotu lirycznego, kt贸ry pragnie j膮 obj膮膰, a przy tym rozumie jej dramat.

Wsp贸艂czesno艣膰

Gaw臋da o mi艂o艣ci do ziemi ojczystej, Wis艂awa Szymborska

Wiersz przypomina o tym, jak wa偶ne w 偶yciu cz艂owieka jest przywi膮zanie do ojczyzny. Przede wszystkim zwi膮zek emocjonalny z rodzinnym krajem poszerza perspektyw臋 danej osoby, przyczynia si臋 do jej duchowego rozkwitu. Ojczyzna ubogaca wi臋c jednostk臋, ale 鈥 co wa偶niejsze 鈥 zapewnia jej poczucie to偶samo艣ci oraz zakorzenienie w 艣wiecie. Tym samym zyskuje si臋 sta艂y punkt odniesienia.

Moja wierna mowo, Czes艂aw Mi艂osz

Wiersz autorstwa Czes艂awa Mi艂osza odwo艂uje si臋 do uczu膰 cz艂owieka, kt贸ry przebywa z dala od swej ojczyzny. Do艣wiadczenia emigracyjne powoduj膮, i偶 namiastk膮 rodzimego kraju dla m贸wi膮cego staje si臋 j臋zyk. Przypomina on o 艂膮czno艣ci duchowej z utracon膮 przestrzeni膮. Budzi przy tym czasem zniech臋cenie podmiotu lirycznego, w膮tpliwo艣ci, poniewa偶 nie zawsze jest wykorzystywany do w艂a艣ciwych cel贸w. Mimo to m贸wi膮cy ma 艣wiadomo艣膰, 偶e bez mowy straci艂by swoj膮 to偶samo艣膰, pragnie j膮 piel臋gnowa膰 jako symbol Polski oraz wi臋zi z ni膮.

Teksty kultury

Literatura

  • Trans-Atlantyk, Witold Gombrowicz
  • Dolina Issy, Czes艂aw Mi艂osz
  • Wierna rzeka, Stefan 呕eromski
  • Wieczny Grunwald, Szczepan Twardoch

Film

  • Miasto 44, re偶. Jan Komasa
  • Sophie Scholl 鈥 ostatnie dni, re偶. Marc Rothemund 
  • Apocalypto, re偶. Mel Gibson
  • Urodzony 4 lipca, re偶. Oliver Stone

Malarstwo

  • Polonia I, Jacek Malczewski
  • Bociany, J贸zef Che艂mo艅ski
  • Powr贸t, Boles艂aw Wojciech Linke
  • Kazanie Skargi, Jan Matejko

Utrwal wiedz臋

Poni偶ej znajduj膮 si臋 zadania wraz z odpowiedziami, do rozwi膮zania kt贸rych wykorzystano wiedz臋 zaprezentowan膮 w tym artykule.

Zadanie 1. Zadanie 2.


Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl