Skip to content

W artykule

Mars, nasz s膮siad, jest czwart膮 planet膮 Uk艂adu S艂onecznego w kolejno艣ci od S艂o艅ca. Jego nazwa pochodzi od rzymskiego boga wojny kojarzonego z krwistym kolorem. W rzeczywisto艣ci jednak Rzymianie skopiowali staro偶ytnych Grek贸w, kt贸rzy r贸wnie偶 nadali tej planecie imi臋 boga wojny 鈥 Aresa. Inne cywilizacje tak偶e zazwyczaj nadawa艂y jej nazwy w oparciu o kolor. Na przyk艂ad Egipcjanie nazywali Marsa Her Desher, czyli 鈥瀋zerwon膮鈥, podczas gdy staro偶ytni chi艅scy astronomowie okre艣lali go mianem 鈥瀘gnistej gwiazdy鈥.

Charakterystyka fizyczna planety

Mars zaliczany jest do planet skalistych typu ziemskiego i jest to ostatnia od S艂o艅ca planeta, kt贸r膮 mo偶emy scharakteryzowa膰 w ten spos贸b. Oznacza to, 偶e w jego wn臋trzu znajdziemy metalowy rdze艅 z艂o偶ony g艂贸wnie z 偶elaza i otoczony krzemianowym p艂aszczem. Zewn臋trzn膮 warstw臋 tworzy skorupa, kt贸rej 艣rednia grubo艣膰 to oko艂o 50 km (dla por贸wnania, skorupa ziemska ma 艣rednio 40 km grubo艣ci).

艢rednia odleg艂o艣膰 naszego s膮siada od S艂o艅ca to 227,798 mln km. Porusza si臋 on po orbicie ze 艣redni膮 szybko艣ci膮 24,07 km/s. Masa Marsa stanowi oko艂o 0,107 masy Ziemi, a jego promie艅 jest prawie dwa razy mniejszy i wynosi oko艂o 3396,2 km. Oznacza to, 偶e 艣rednia g臋sto艣膰 tej planety jest mniejsza ni偶 g臋sto艣膰 Ziemi.

Mars i Ziemia - por贸wnanie wielko艣ci

Ryc. 1. Mars a Ziemia

Czerwona Planeta

Mars ze wzgl臋du na swoj膮 barw臋 nazywany jest tak偶e Czerwon膮 Planet膮. Jasny kolor rdzy, z kt贸rego znany jest Mars, zawdzi臋cza bogatym w 偶elazo minera艂om zawartym w lu藕nym kurzu i ska艂ach pokrywaj膮cych jego powierzchni臋. Minera艂y 偶elaza utleniaj膮 si臋 lub rdzewiej膮, powoduj膮c, 偶e gleba wygl膮da na czerwon膮. Jego sta艂a powierzchnia zosta艂a zmieniona przez wulkany, uderzenia, wiatry, ruchy skorupy oraz reakcje chemiczne.

Czerwona planeta jest domem zar贸wno dla najwy偶szej g贸ry w Uk艂adzie S艂onecznym 鈥 Olympus Mons, kt贸ra liczy sobie 27 kilometr贸w wysoko艣ci, jak i najd艂u偶szej doliny 鈥 Valles Marineris, si臋gaj膮cej nawet 10 km g艂臋boko艣ci i rozci膮gaj膮cej si臋 przez 4000 km. Mars ma r贸wnie偶 najwi臋ksze wulkany w Uk艂adzie S艂onecznym, do kt贸rych zalicza si臋 w艂a艣nie Olympus Mons.

Olympus Mons na Marsie 鈥 najwi臋kszy wulkan Uk艂adu S艂onecznego

Ryc. 2. Olympus Mons na Marsie 鈥 najwi臋kszy wulkan Uk艂adu S艂onecznego

Ryc. 3. Valles Marineris 鈥 najwi臋kszy kanion na planecie Mars

Ryc. 3. Ryc. 3. Valles Marineris 鈥 najwi臋kszy kanion na planecie Mars

Wiele region贸w Marsa to p艂askie, nisko po艂o偶one r贸wniny. Najni偶sze z nich nale偶膮 do najbardziej p艂askich i g艂adkich miejsc w Uk艂adzie S艂onecznym i zosta艂y najprawdopodobniej utworzone przez wod臋, kt贸ra kiedy艣 p艂yn臋艂a po powierzchni tej planety. Poniewa偶 nie ma tam ocean贸w, to nie mo偶na tak偶e m贸wi膰 o 鈥瀙oziomie morza鈥, kt贸ry okre艣la艂by naturalnie zerow膮 wysoko艣膰. Dlatego poziom odniesienia okre艣lono jako wysoko艣膰, na kt贸rej panuje ci艣nienie atmosferyczne 6,105 hPa.

Atmosfera marsja艅ska jest bardzo cienka, a ci艣nienie na jego powierzchni osi膮ga ledwie 0,3 hPa na najwy偶szym szczycie zwanym Olympus Mons, za艣 w najni偶szym po艂o偶eniu, na dnie basenu Hellas si臋ga oko艂o 11,55 hPa. 艢rednie ci艣nienie na Marsie wynosi oko艂o 0,6 hPa i stanowi mniej ni偶 1% ci艣nienia przy powierzchni Ziemi. W sk艂ad atmosfery wchodzi g艂贸wnie dwutlenek w臋gla 鈥 a偶 95%. Pozosta艂e sk艂adniki to azot (3%), argon (1,6%) oraz 艣ladowe ilo艣ci tlenu i wody.

Dzie艅 i rok marsja艅ski

Doba s艂oneczna na Marsie jest niewiele d艂u偶sza ni偶 ziemska i trwa oko艂o 24 godziny, 39 minut i 35 sekund. Okres obiegu dooko艂a S艂o艅ca, czyli rok marsja艅ski, trwa oko艂o 1,881 lat ziemskich, czyli w przybli偶eniu 687 dni ziemskich. Nachylenie osi obrotu Marsa w stosunku do S艂o艅ca jest podobne do nachylenia Ziemi. Na tej planecie r贸wnie偶 mo偶emy wyznaczy膰 kierunki geograficzne: p贸艂noc, po艂udnie, wsch贸d i zach贸d. Oznacza to, 偶e podobnie jak na Ziemi, mamy pory roku. S膮 one jednak znacznie bardziej ekstremalne, poniewa偶 eliptyczna, owalna orbita naszego s膮siada w ruchu wok贸艂 S艂o艅ca jest bardziej wyd艂u偶ona ni偶 innych planet. Ponadto trwaj膮 prawie dwa razy d艂u偶ej z uwagi na d艂u偶szy rok.

Ryc. 4. Orbita Marsa

Ryc. 4. Orbita Marsa

Kiedy Mars znajduje si臋 najbli偶ej S艂o艅ca, na jego po艂udniowej p贸艂kuli jest lato, a na p贸艂nocnej zima. Natomiast gdy znajduje si臋 najdalej, sytuacja ta jest odwrotna. Temperatura powierzchni naszego s膮siada waha si臋 od oko艂o -133潞C podczas zimy na biegunach i dochodzi do +27潞C w ciep艂e dni na r贸wniku. Ponadto atmosfera Czerwonej Planety jest tak cienka, 偶e nawet po ciep艂ym dniu, w kt贸rym temperatura wynosi膰 mo偶e nawet 20潞C, w nocy mo偶e spa艣膰 do -90潞C.

Obserwacje z Ziemi

Mars na nocnym niebie zosta艂 zaobserwowany ju偶 przez staro偶ytnych astronom贸w egipskich w 1534 r. p.n.e. P贸藕niej jego obserwacje prowadzili staro偶ytni naukowcy, na przyk艂ad Arystoteles, kt贸ry wykaza艂, 偶e planeta jest dalej ni偶 Ksi臋偶yc, czy Ptolemeusz, zajmuj膮cy si臋 problemem ruchu orbitalnego planet. Mars by艂 przedmiotem bada艅 astronom贸w tak偶e w XVII w. Tycho Brahe dokona艂 dok艂adnych obserwacji jego po艂o偶enia, a Johannes Kepler dzi臋ki temu uzyska艂 dwa z pierwszych praw ruchu planet, nazwanych potem od jego nazwiska prawami Keplera.

Pomnik Tycho Brahe (z lewej) i Johannesa Keplera (z prawej) w Pradze

Ryc. 5. Pomnik Tycho Brahe (z lewej) i Johannesa Keplera (z prawej) w Pradze

Pierwszy raz przez teleskop Czerwon膮 Planet臋 obserwowa艂 Galileo Galilei w 1610 r. Natomiast astronom Christiaan Huygens jako pierwszy zaobserwowa艂 szczeg贸艂y jej powierzchni oraz okre艣li艂 okres obrotu.

W XIX w. dysponowano teleskopami, kt贸re umo偶liwia艂y bardzo dobr膮 identyfikacj臋 powierzchni Marsa. 5 wrze艣nia 1877 r. w艂oski astronom Giovanni Schiaparelli wykorzysta艂 sytuacj臋, 偶e planeta znajduje si臋 najbli偶ej Ziemi i wykona艂 pierwsz膮 map臋 Marsa.

Syrtis Major Planum (najwi臋kszy ciemny obszar na powierzchni Marsa) naszkicowany przez Christiaana Huygensa w 1659 r. (p贸艂noc jest na g贸rze)

Ryc. 6. Syrtis Major Planum (najwi臋kszy ciemny obszar na powierzchni Marsa) naszkicowany przez Christiaana Huygensa w 1659 r. (p贸艂noc jest na g贸rze)

Ksi臋偶yce Marsa

Mars posiada a偶 dwa naturalne satelity, kt贸re nosz膮 nazwy Fobos i Deimos. Odkry艂 je Asaph Hall w obserwatorium marynarki wojennej USA. Oba s膮 bardzo ma艂e w por贸wnaniu z innymi znanymi nam naturalnymi satelitami planet.

Wi臋kszy z nich, Fobos, ma wymiary 26,8 x 21 x 18,4 km, a jego powierzchnia to 1548,3 km虏. Znajduje si臋 on najbli偶ej powierzchni swojej planety spo艣r贸d wszystkich ksi臋偶yc贸w w ca艂ym Uk艂adzie S艂onecznym. Wschodzi on po zachodniej stronie marsja艅skiego nieba i przemierza je przez 4 godziny i 15 minut, po czym zachodzi na wschodzie. Uwa偶any jest za planetoid臋, kt贸ra zosta艂a przechwycona przez pole grawitacyjne Marsa.

Zdj臋cie przedstawiaj膮ce Fobos - ksi臋偶yc Marsa

Ryc. 7. Fobos

Powierzchnia Deimosa wynosi zaledwie 483,05 km虏, a jego wymiary to 15 km x 12 km x 10,4 km. Okr膮偶a on Marsa w czasie 30 godzin 17 minut i 55 sekund. Podejrzewa si臋, 偶e jest zab艂膮kan膮 planetoid膮, kt贸r膮 w stron臋 Czerwonej Planety skierowa艂o pole grawitacyjne Jowisza.

Zdj臋cie przedstawiaj膮ce Deimos - jeden z ksi臋偶yc贸w Marsa

Ryc. 8. Deimos

Sondy kosmiczne wys艂ane w stron臋 Marsa

Mars jest planet膮 najdok艂adniej zbadan膮 przez cz艂owieka. Wiele sond kosmicznych zosta艂o wys艂anych w jego kierunku: pocz膮wszy od przelot贸w obok planety, poprzez orbitery,  na 艂azikach umieszczonych na jego powierzchni sko艅czywszy. Warto wspomnie膰 o kilku z nich, kt贸re dokona艂y prze艂omowych odkry膰.

Pierwszym prawdziwym sukcesem w misjach na Marsa by艂 przelot sondy Mariner 4 w 1965 r. Zaopatrzony w kamer臋 oraz inne instrumenty naukowe zbada艂 planet臋, a dane przes艂ane na Ziemi臋 wp艂yn臋艂y na postrzeganie Marsa jako planety, na kt贸rej potencjalnie mog艂o istnie膰 偶ycie.

Zdj臋cie Marsa wykonane przez sond臋 Mariner 4

Ryc. 9. Zdj臋cie Marsa wykonane przez sond臋 Mariner 4

W 2003 r. NASA rozpocz臋艂a program Mars Exploration Rover, w ramach kt贸rego na Marsie z powodzeniem uda艂o si臋 umie艣ci膰 dwie sondy: Spirit i Opportunity. Do najwa偶niejszych wniosk贸w wynikaj膮cych z bada艅 przy pomocy tych instrument贸w zalicza si臋 znalezienie dowod贸w, 偶e woda istnia艂a na powierzchni Marsa w przesz艂o艣ci.

Panorama krateru Endurance wykonana przez 艂azik Opportunity

Ryc. 10. Panorama krateru Endurance wykonana przez 艂azik Opportunity

W 2011 r. rozpocz臋艂a si臋 misja Mars Science Laboratory, w ramach kt贸rej 艂azik Curiosity, wyposa偶ony w zautomatyzowane i autonomiczne laboratorium naukowo-badawcze, poszukiwa艂 wyst臋powania potencjalnych warunk贸w do 偶ycia w przesz艂o艣ci na tej planecie. Przes艂a艂 na Ziemi臋 prawie 800 000 zdj臋膰 w dobrej rozdzielczo艣ci. W艣r贸d odkry膰 misji by艂 pierwszy meteoryt na powierzchni Czerwonej Planety. 艁azik wykry艂 r贸wnie偶 z艂o偶one cz膮steczki organiczne.

Panorama z Active Linear Dune w kraterze Gale wykonana przez 艂azik Curiosity

Ryc. 11. Panorama z Active Linear Dune w kraterze Gale wykonana przez 艂azik Curiosity

Nie jest mo偶liwe, by w kilku zdaniach scharakteryzowa膰 wszystkie marsja艅skie misje 鈥 te kt贸re by艂y, te kt贸re trwaj膮 i te zaplanowane. Jest to planeta, kt贸r膮 ci膮gle badamy i nieustannie odkrywamy tajemnice, jakie przed nami skrywa. Nie znamy r贸wnie偶 na razie odpowiedzi na pytanie, czy stanie si臋 ona kiedy艣 nowym domem dla Ziemian. Mo偶emy mie膰 jedynie nadziej臋, 偶e kiedy艣 b臋dzie to miejsce, po kt贸rym b臋dziemy mogli spacerowa膰.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje

1. https://solarsystem.nasa.gov/planets/mars/overview/
2. https://www.space.com/47-mars-the-red-planet-fourth-planet-from-the-sun.html
3. https://www.spaceexploration92.com/2019/04/valles-marineris-largest-canyon-on.html
4. http://oro.open.ac.uk/12891/1/barriejones5.pdf
5. https://www.nasa.gov/mission_pages/mars/missions/mariner3-4-index.html

Ilustracje

[Ryc. 1.] Opracowanie w艂asne
[Ryc.2.] https://www.spaceexploration92.com/2019/04/valles-marineris-largest-canyon-on.html
[Ryc. 3.] https://planetary-science.org/mars-research/orbit-of-mars/
[Ryc. 4.] Opracowanie w艂asne
[Ryc. 5.] Z publikacji http://oro.open.ac.uk/12891/1/barriejones5.pdf strona 147. Fig. 6.
[Ryc. 6.]  http://apod.oa.uj.edu.pl/apod/image/0612/phobos_hiresme_big.jpg
[Ryc. 7.] http://apod.oa.uj.edu.pl/apod/image/0612/phobos_hiresme_big.jpg
[Ryc. 8.] https://www.nasa.gov/mission_pages/msl/images/index.html
[Ryc. 9.] https://www.nasa.gov/mission_pages/mars/missions/mariner3-4-index.html
[Ryc. 10.] https://pl.wikipedia.org/wiki/Opportunity_(%C5%82azik)#/media/Plik:MarsEndurance.jpg
[Ryc. 11.] https://www.nasa.gov/mission_pages/msl/images/index.html

Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl