Skip to content

Kto chodzi艂 do Szko艂y Rycerskiej?

W artykule

Uczniem Szko艂y Rycerskiej nie m贸g艂 zosta膰 ka偶dy, poniewa偶 by艂a to plac贸wka elitarna. Ucz臋szczali do niej wy艂膮cznie ch艂opcy wywodz膮cy si臋 ze szlacheckich rod贸w. Dlaczego powsta艂a Szko艂a Rycerska i jak wygl膮da艂a jej organizacja?

Okoliczno艣ci za艂o偶enia Szko艂y Rycerskiej 

Szko艂a Rycerska powsta艂a 15 marca 1765 r. w Warszawie. Plac贸wk臋 o艣wiatow膮 w stolicy Rzeczpospolitej za艂o偶y艂 kr贸l Stanis艂aw August Poniatowski. Zobowi膮za艂 si臋 do tego we wrze艣niu 1764 r., gdy wst臋powa艂 na tron. W pacta conventa zaprzysi膮g艂: 鈥瀞zko艂臋 rycersk膮 na m艂贸d藕 szlacheck膮 postanowi膰 pragniemy i mie膰 oko, aby w przyzwoitym by艂a 膰wiczeniu鈥. Prace organizacyjne nad utworzeniem plac贸wki trwa艂y kilka miesi臋cy. Jesieni膮 1765 r. pe艂na nazwa szko艂y brzmia艂a: Akademia Szlacheckiego Korpusu Kadet贸w J.K.M i Rzplitej. Powszechnie jednak stosowano nazwy skr贸towe: Szko艂a Rycerska, Szko艂a Kadet贸w lub Korpus Kadet贸w.

Obraz przedstawiaj膮cy kr贸la Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym

Ryc. 1. M. Bacciarelli, 鈥濸ortret Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym鈥, 1768-1771

Utworzenie Szko艂y Rycerskiej wynika艂o z wewn臋trznych problem贸w Rzeczpospolitej i niekorzystnej sytuacji mi臋dzynarodowej. Kraje granicz膮ce z pa艅stwem polsko-litewskim w XVIII w. intensywnie si臋 rozwija艂y. Wielop艂aszczyznowa modernizacja wynika艂a z przeprowadzenia reform w duchu absolutyzmu o艣wieceniowego. Zmiany dotyczy艂y tak偶e armii i szkolnictwa, w tym wojskowego.

Pod koniec panowania cara Piotra I wojsko rosyjskie sk艂ada艂o si臋 z ok. 300 tys. 偶o艂nierzy (200 tys. liczy艂a armia l膮dowa, 100 tys. to oddzia艂y kozackie). Imperator przeznacza艂 na cele wojskowe od 80% do 90% bud偶etu pa艅stwa. Zadba艂 tak偶e o wyszkolenie kadry wojskowej. W tym celu utworzy艂 przy pu艂kach gwardii szko艂y dla kadet贸w. R贸wnie偶 Prusy i Austria znacznie rozwin臋艂y i powi臋kszy艂y swe armie. Gdy w艂adz臋 w 1740 r. przej膮艂 Fryderyk II, armia pruska liczy艂a do 83 tys. 偶o艂nierzy. Ponad 40 lat p贸藕niej, w 1786 r., Prusy dysponowa艂y armi膮 190 tys. zdyscyplinowanych, 艣wietnie wyszkolonych i pos艂usznych wojskowych. Od 1765 r. w Berlinie funkcjonowa艂a Akademia Wojskowa, kt贸ra sw膮 tradycj膮 nawi膮zywa艂a do za艂o偶onej w XVII w. przez Fryderyka Wilhelma szko艂y rycerskiej z siedzib膮 w Ko艂obrzegu. Tak偶e od 1752 r. w Wiener Neustadt (miasto w p贸艂nocno-wschodniej Austrii) dzia艂a艂a Akademia Wojskowa, a si艂y habsburskie liczy艂y ok. 190 tys. 偶o艂nierzy. 

Na tym tle stan militarny Rzeczypospolitej w II po艂owie XVIII w. prezentowa艂 si臋 niekorzystnie. Gdy Poniatowski obejmowa艂 w艂adz臋, wojsko polsko-litewskie liczy艂o tylko 16 tys. 偶o艂nierzy. Rekrutacja bazowa艂a na zaci膮gu towarzyskim szlachty oraz systemie dymowym. Nie funkcjonowa艂a tak偶e 偶adna szko艂a kszta艂c膮ca kadr臋 dow贸dcz膮.

rycina przedstawiaj膮ca mundury obowi膮zuj膮ce w wojskach Rzeczpospolitej w latach 1697-1795

Ryc. 2. J. Matejko, rycina przedstawiaj膮ca mundury obowi膮zuj膮ce w wojskach Rzeczpospolitej w latach 1697-1795

Organizacja nowej szko艂y 

Szko艂a Rycerska by艂a pierwsz膮 w Rzeczpospolitej uczelni膮 艣wieck膮 niepodlegaj膮c膮 zakonnemu systemowi nauczania. Oficjalnym zwierzchnikiem akademii by艂 kr贸l. Komendantem zosta艂 ksi膮偶臋 Adam Kazimierz Czartoryski. Sprawami naukowymi kierowa艂 dyrektor generalny, pochodz膮cy z Anglii John Lind. Szko艂a Rycerska mia艂a sw膮 siedzib臋 w warszawskim Pa艂acu Kazimierzowskim. Na pierwszym pi臋trze znajdowa艂y si臋 klasy, na drugim 鈥 mieszkania kadet贸w, na trzecim 鈥 sala dla brygadier贸w, biblioteka, gabinet fizyczny i astronomiczny. Ponadto w budynku mie艣ci艂y si臋 takie pomieszczenia jak: jadalnia, izba k膮pielowa oraz mieszkania dla s艂u偶by. Na placu znajdowa艂y si臋 domy profesor贸w. Organizowano na nim tak偶e 膰wiczenia i parady. 

Obraz Z. Vogla pod tytu艂em 鈥濸a艂ac Kadet贸w鈥

Ryc. 3. Z. Vogel, 鈥濸a艂ac Kadet贸w鈥, ok. 1785 r.

Finansowanie

Dzia艂alno艣膰 szko艂y by艂a op艂acana ze skarbu pa艅stwa. Na samym pocz膮tku plac贸wka otrzyma艂a dotacj臋 kr贸lewsk膮 w wysoko艣ci 600 tys. z艂otych polskich. W 1766 r. sejm uchwali艂, 偶e co roku na jej funkcjonowanie b臋dzie przeznaczana w艂a艣nie taka suma pieni臋dzy (400 tys. ze skarbu koronnego i 200 tys. ze skarbu litewskiego). 

Kadeci

Nie ka偶dy ch臋tny m贸g艂 zosta膰 uczniem Szko艂y Rycerskiej. Status kadeta by艂 osi膮galny wy艂膮cznie dla ch艂opc贸w o szlacheckich korzeniach. Pierwszymi wychowankami zostali cz艂onkowie milicji nadwornej kr贸la Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego. Pocz膮tkowo przyjmowano szlachcic贸w maj膮cych 16-17 lat. Ci jednak byli niesubordynowani i nie przestrzegali obowi膮zuj膮cej dyscypliny. Dlatego te偶 zarz膮dzono, 偶e do szko艂y b臋d膮 przyjmowani ch艂opcy od 8 do 12 lat, kt贸rzy opanowali  umiej臋tno艣ci czytania i pisania. Dzieci w tym wieku nie mia艂y jeszcze z艂ych nawyk贸w, by艂y bardziej pos艂uszne i pokorne. 

Problemy rekrutacyjne

Konstytucja sejmowa z 1766 r. przewidywa艂a, 偶e do Szko艂y Rycerskiej b臋dzie ucz臋szcza膰 200 kadet贸w. Jednak偶e prognozy okaza艂y si臋 zbyt optymistyczne. Pocz膮tkowo przyj臋to jedynie 38 kandydat贸w. Wynika艂o to mi臋dzy innymi z brak贸w w gronie pedagogicznym oraz problem贸w ze znalezieniem odpowiedniej kadry oficerskiej. Powy偶sze trudno艣ci uda艂o si臋 czasowo przezwyci臋偶y膰, poniewa偶 w 1768 r. liczba kadet贸w wzros艂a do 176. Nast臋pnie ich liczebno艣膰 zn贸w zacz臋艂a spada膰, co wi膮za艂o si臋 z problemami ekonomicznymi pa艅stwa polsko-litewskiego. 

Program i zadania szko艂y

Program Szko艂y Rycerskiej zosta艂 przygotowany przez Adama Czartoryskiego, kt贸ry stworzy艂 鈥濳atechizm moralny dla uczni贸w Korpusu Kadet贸w鈥. Zawar艂 w nim zasady, jakimi powinni kierowa膰 si臋 adepci, by zosta膰 w przysz艂o艣ci idealnymi absolwentami Szko艂y Rycerskiej oraz by膰 鈥瀞posobnym do wyp艂acenia Ojczy藕nie d艂ugu obywatelstwa swego鈥. Kadeci nie mogli posiada膰 w艂asnych rzeczy. Byli poddawani ci膮g艂ej kontroli. Bez zgody oficera sztabowego nie mogli kontaktowa膰 si臋 ze 艣wiatem zewn臋trznym. Wszystko po to, by uczciwie przygotowa膰 si臋 do s艂u偶enia ojczy藕nie. Celem Szko艂y Rycerskiej by艂o wyszkolenie jej uczni贸w do realizowania zada艅 wojskowych lub wype艂niania polece艅 publicznych w ramach s艂u偶by cywilnej. 

Portret Adama Kazimierza Czartoryskiego w stroju gronostajowym

Ryc. 4.  J. Peszka, 鈥濧dam Kazimierz Czartoryski鈥, 1791 r.

Powy偶szym celom podporz膮dkowano program nauczania. Jego podstawy przygotowa艂 John Lind. Przewidywa艂, 偶e proces nauczania b臋dzie trwa艂 siedem lat, a lekcje b臋d膮 odbywa膰 si臋 codziennie (z wy艂膮czeniem dni 艣wi膮tecznych) przez siedem godzin. W ci膮gu pierwszych pi臋ciu lat kadeci zdobywali wiedz臋 og贸ln膮 oraz uczyli si臋 j臋zyk贸w obcych, arytmetyki, geometrii, algebry, fizyki, ale tak偶e kaligrafii i historii. Pr贸cz przedmiot贸w zwi膮zanych z rozwojem intelektualnym, uczniowie odbywali zaj臋cia z szermierki i ta艅ca. Nast臋pnie kadet wybiera艂 si臋 na dwuletni膮 specjalizacj臋: prawnicz膮 lub wojskow膮. Nie ka偶dy by艂 w stanie przebrn膮膰 przez ten etap ze wzgl臋du na wysoki poziom nauczania. 

Kadeci podczas nauki w Szkole Rycerskiej korzystali z podr臋cznik贸w, kt贸re dzi臋ki Adamowi Czartoryskiemu by艂y przygotowywane specjalnie na potrzeby akademii przez 贸wczesnych naukowc贸w. Drukowano je w drukarni Korpusu Kadet贸w. Ponadto uczniowie mogli posi艂kowa膰 si臋 zbiorami rozbudowanego ksi臋gozbioru. 

Szko艂a Rycerska charakteryzowa艂a si臋 nie tylko precyzyjnym regulaminem i wysokim poziomem nauczania, ale tak偶e funkcjonowaniem systemu kar i zach臋t. Nawet za najdrobniejsze przewinienia i odst臋pstwa od obowi膮zuj膮cych zasad kadeci byli poddawani takim karom jak areszt, kl臋czenie na grochu oraz bicie p艂azem szabli. Za dobre sprawowanie i osi膮gni臋cia kadeci mogli zosta膰 nagrodzeni medalem. 

Kadra

Kadr臋 nauczycielsk膮 stanowili w Szkole Rycerskiej Niemcy i Francuzi. Pocz膮tkowo mi臋dzy nimi a kadetami istnia艂a bariera j臋zykowa. Z czasem przezwyci臋偶ono te trudno艣ci, poniewa偶 cudzoziemcy nauczyli si臋 j臋zyka polskiego, a Polacy niemieckiego i francuskiego. 

Wybitni absolwenci

Mury Szko艂y Rycerskiej opu艣ci艂 szereg wybitnych patriot贸w i dow贸dc贸w wojskowych. Oto niekt贸rzy z nich:

  • Tadeusz Ko艣ciuszko 鈥  in偶ynier wojskowy, uczestnik walk o niepodleg艂o艣膰 Stan贸w Zjednoczonych, przyw贸dca insurekcji ko艣ciuszkowskiej; 
  • Karol Kniaziewicz 鈥  uczestnik powstania ko艣ciuszkowskiego, jeden z dow贸dc贸w Legion贸w Polskich we W艂oszech, tw贸rca Legii Naddunajskiej; 
  • Stanis艂aw Fiszer 鈥  szef sztabu armii Ksi臋stwa Warszawskiego;
  • J贸zef Sowi艅ski 鈥  polski genera艂, obro艅ca reduty na Woli podczas powstania listopadowego; 
  • Julian Ursyn Niemcewicz 鈥  dramaturg, poeta, publicysta, historyk;
  • J贸zef Hoene-Wro艅ski 鈥  prawnik, matematyk, fizyk, ekonomista.
Szko艂a Rycerska - kola偶 przedstawiaj膮cy absolwent贸w. G贸rny rz膮d (od lewej): T. Ko艣ciuszko, K. Kniaziewicz, S. Fiszer.Dolny rz膮d (od lewej): J. Sowi艅ski, J. U. Niemcewicz, J. Hoene-Wro艅ski

Ryc. 5. Kola偶 przedstawiaj膮cy absolwent贸w Szko艂y Rycerskiej. G贸rny rz膮d (od lewej): T. Ko艣ciuszko, K. Kniaziewicz, S. Fiszer. Dolny rz膮d (od lewej): J. Sowi艅ski, J. U. Niemcewicz, J. Hoene-Wro艅ski

Za艂o偶enie i dzia艂alno艣膰 Szko艂y Rycerskiej mo偶na uzna膰 za przejaw rozwoju cywilizacyjnego Rzeczpospolitej. Jej celem by艂o wykszta艂cenie patriot贸w, ludzi 艣wiadomych i odpowiedzialnych za ojczyzn臋 oraz wzmocnienie potencja艂u pa艅stwa polsko-litewskiego. Szko艂a Rycerska misj臋 t臋 wype艂ni艂a. Przez 30 lat funkcjonowania wychowa艂a ok. 950 ludzi d膮偶膮cych do utrzymania niezale偶no艣ci pa艅stwa polsko-litewskiego, w tym wielu wybitnych, kt贸rzy zapisali si臋 na kartach historii Polski z艂otymi zg艂oskami.

Wa偶ne poj臋cia

Pacta conventa

Umowa publicznoprawna pomi臋dzy szlacht膮 a nowym kr贸lem. Zawiera艂a osobiste zobowi膮zania elekta dotycz膮ce polityki zagranicznej, spraw finansowych, kultury itp. Tre艣膰 i zakres pacta conventa zmienia艂y si臋 zale偶nie od osoby elekta.

Absolutyzm o艣wiecony

Forma ustroju, w kt贸rej w艂adca akceptuje niekt贸re z zasad umowy spo艂ecznej mi臋dzy sob膮 a spo艂ecze艅stwem; tym samym nadaje mu pewne wolno艣ci. Jednocze艣nie sprawuje w艂adz臋 nad wszystkimi dziedzinami administracji pa艅stwowej i inicjuje modernizacj臋 pa艅stwa.

Zaci膮g towarzyski

System werbunku do armii Rzeczpospolitej polegaj膮cy na wydaniu listu przypowiedniego przez rotmistrza i dobraniu przez niego 偶o艂nierzy (towarzyszy), zazwyczaj ze stanu szlacheckiego. 

List przypowiedni

Dokument wydawany przez w艂adc贸w lub hetman贸w, upowa偶niaj膮cy dow贸dc贸w do zaci膮gu 偶o艂nierzy. 

System dymowy

Pob贸r ch艂op贸w ze wsi kr贸lewskich do armii Rzeczpospolitej polegaj膮cy na okre艣leniu, na jak膮 liczb臋 dym贸w (cha艂up) przypada jeden poborowy.

Utrwal wiedz臋

Poni偶ej znajduj膮 si臋 zadania wraz z odpowiedziami, do rozwi膮zania kt贸rych wykorzystano wiedz臋 zaprezentowan膮 w tym artykule.

Zadanie 1. Zadanie 2.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje
  • Mrozowska K., Szko艂a Rycerska Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego, 1765-1794, Wroc艂aw 1961.
  • Wroczy艅ski R., Dzieje o艣wiaty polskiej do 1795, Warszawa 1987.
  • Zimi艅ska J., Dzieje Szko艂y Rycerskiej, Warszawa 1972.
Ilustracje

Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl