Skip to content

Kr贸l panuje, ale nie rz膮dzi, czyli jak funkcjonuje monarchia parlamentarna

W artykule

Zastanawiali艣cie si臋 mo偶e, dlaczego wsp贸艂cze艣ni kr贸lowie nie maj膮 tak wielkiej w艂adzy, jak na przyk艂ad w艂adcy w 艣redniowieczu? Ich pozycja wynika z przyj臋tego w pa艅stwie ustroju monarchii parlamentarnej, kt贸rego naczeln膮 zasad膮 sta艂o si臋 wspomniane w tytule zdanie: 鈥濳r贸l panuje, lecz nie rz膮dzi鈥. Jak to si臋 sta艂o, 偶e nagle rola kr贸l贸w zosta艂a tak bardzo ograniczona i jakie kompetencje przys艂uguj膮 im wsp贸艂cze艣nie? Na te i inne pytania zwi膮zane z monarchi膮 parlamentarn膮 znajdziecie odpowied藕 w artykule. 

Geneza monarchii parlamentarnej

Pocz膮tki ustroju monarchii parlamentarnej wi膮偶膮 si臋 z wydarzeniami w Anglii jeszcze w czasach 艣redniowiecznych, gdy zacz臋艂y tworzy膰 si臋 pierwsze reprezentacje stanowe, kt贸re  z czasem przekszta艂ci艂y si臋 w parlament. Nowy organ pa艅stwowy, w kt贸rego sk艂ad wchodzili mo偶ni i duchowie艅stwo, podejmowa艂 decyzje w zakresie wysoko艣ci podatk贸w oraz uchwalania nowych praw.

Ciekawostka
W Wielkiej Brytanii funkcjonuje dwuizbowy parlament Izba Lord贸w i Izba Gmin. Izba Lord贸w to wy偶sza izba parlamentu angielskiego Zasiadaj膮 w niej lordowie 艣wieccy i duchowni. W Izbie Gmin zasiadaj膮 za艣 deputowani wybierani w wyborach powszechnych.

Ryc. 1. Od XIII w. angielski parlament obraduje w Pa艂acu Westminsterskim

W聽XVII w. pod聽wp艂ywem dzia艂a艅 absolutystycznych kr贸la angielskiego wybuch艂a rewolucja angielska. 艢cieraj膮ce si臋 ze聽sob膮 si艂y parlamentu i聽si艂y kr贸lewskie znacz膮co wp艂yn臋艂y na聽powstanie聽monarchii parlamentarnej.聽Jednym z聽etap贸w zmian by艂a tzw.聽rewolucja chwalebna, do聽kt贸rej聽dosz艂o w聽latach聽1688-1689. W贸wczas zdecydowano o聽przekazaniu tronu angielskiego namiestnikowi Republiki Zjednoczonych Prowincji聽Wilhelmowi III Ora艅skiemu聽oraz聽uchwalono akty, kt贸re okre艣li艂y rol臋 kr贸la i聽parlamentu w聽pa艅stwie.

Rewolucja angielska (czytaj)

Absolutyzm to forma rz膮d贸w wyst臋puj膮ca w Europie w XVII i XVIII w., w kt贸rej panuj膮cy w艂adca skupia w swym r臋ku ca艂膮 w艂adz臋 鈥 mianuje i odwo艂uje urz臋dnik贸w, ustanawia i zmienia prawa, zarz膮dza s膮downictwem oraz wymiarem sprawiedliwo艣ci. Ide臋 absolutyzmu doskonale obrazuje powiedzenie kr贸la Francji Ludwika XIV: L鈥檈tat c鈥檈st moi 鈥 鈥濸a艅stwo to ja鈥.

Na mocy uchwalonej  w 1689 r. Deklaracji Praw (ang. Bill of Rights) kompetencje kr贸la w zakresie ustawodawstwa zosta艂y ograniczone. Kr贸l nie m贸g艂 zawiesza膰 ustaw ani wy艂膮cza膰 os贸b spod ich obowi膮zywania. Faktyczna w艂adza w pa艅stwie mia艂a nale偶e膰 do parlamentu. Wobec w艂adcy zastosowano za艣 zasad臋 鈥濳r贸l rz膮dzi, lecz nie panuje鈥, kt贸ra oznacza艂a, 偶e w艂adca pe艂ni funkcj臋 wy艂膮cznie reprezentacyjn膮.

Ciekawostka
Po 艂acinie sentencja 鈥濳r贸l rz膮dzi, lecz nie panuje鈥 brzmi: Rex regnat, sed non gubernat.

W my艣l zasady 鈥濳r贸l rz膮dzi, lecz nie panuje鈥 do kompetencji w艂adcy nale偶a艂o m.in.:

  • og艂aszanie ustaw uchwalonych przez parlament,
  • po艣redniczenie w konfliktach mi臋dzynarodowych,
  • reprezentowanie kraju na zewn膮trz,
  • pe艂nienie funkcji dow贸dztwa Si艂 Zbrojnych,
  • nadawanie tytu艂贸w szlacheckich,
  • g艂os doradczy w sprawach ustawodawczych i wykonawczych,
  • zg艂aszanie weta.

Monarchia parlamentarna 鈥 cechy

Wprowadzony pod koniec XVII w. w Anglii ustr贸j monarchii parlamentarnej charakteryzowa艂 si臋 takimi cechami, jak:

  • Kr贸l jest do偶ywotnio g艂ow膮 pa艅stwa.
  • Po 艣mierci kr贸la tron przejmuje nast臋pca pochodz膮cy z tej samej dynastii. 
  • Kompetencje kr贸la s膮 ograniczone do funkcji reprezentacyjnej.
  • Kompetencje ustawodawcze nale偶膮 do parlamentu wybieranego w wyborach powszechnych.
  • W艂adza wykonawcza nale偶y do rz膮du powo艂anego przez parlament. 
  • W艂adza s膮downicza jest niezale偶na od parlamentu i kr贸la.

Przyk艂ady kraj贸w o ustroju monarchii parlamentarnej

Najwa偶niejszym przyk艂adem kraju, w kt贸rym panuje ustr贸j monarchii parlamentarnej jest Wielka Brytania

W innych krajach, gdzie funkcjonuje urz膮d kr贸la, system rz膮d贸w opiera si臋 na konstytucji, st膮d ustr贸j taki nazywany jest monarchi膮 konstytucyjn膮. Monarcha w贸wczas wykonuje wszystkie obowi膮zki zgodnie z ustaw膮 zasadnicz膮.

Do kraj贸w europejskich, gdzie funkcjonuje ustr贸j monarchii konstytucyjnej, nale偶膮:

  • Andora,
  • Hiszpania,
  • Holandia,
  • Belgia,
  • Dania,
  • Norwegia,
  • Szwecja.

Utrwal wiedz臋

Poni偶ej znajduj膮 si臋 zadania wraz z odpowiedziami, do rozwi膮zania kt贸rych wykorzystano wiedz臋 zaprezentowan膮 w tym artykule.

Zadanie 1. Zadanie 2.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje

1. Gebethner S., System polityczny Wielkiej Brytanii, Warszawa 1973.
2. Klein E., Historia ustroju Wielkiej Brytanii, Francji i Stan贸w Zjednoczonych Ameryki od XVI do ko艅ca XX wieku, Wroc艂aw 1998.
3. Mikuli P., Zasada podzia艂u w艂adz a ustr贸j brytyjski, Warszawa 2006.

Ilustracje

[Ryc. 1.] https://pixabay.com/pl/photos/londyn-brytyjski-parlament-big-ben-1053695/

Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl