I verbi servili, czyli czasowniki modalne

I verbi servili to w tłumaczeniu na język polski czasowniki modalne, czyli wyrażające stosunek mówiącego do treści wypowiedzi lub do danej czynności, wykonywanej bądź zaplanowanej. Te czasowniki wskazują, czy określona czynność jest obowiązkowa, możliwa czy celowa. W języku włoskim są to czasowniki: potere – móc, volere – chcieć oraz dovere – musieć.

Zanim poznamy ich odmianę i zasady stosowania w czasie przeszłym, dowiedzmy się, jak brzmi znane powiedzenie z użyciem czasowników modalnych po włosku:

Volere è potere… czyli chcieć, to móc.

W tym artykule postaram się więc objaśnić Wam najważniejsze zasady stosowania tych czasowników tak, abyście mogli je poprawnie używać.

Odmiana czasowników modalnych

Czasowniki modalne są czasownikami nieregularnymi. Sprawdźmy, jak wygląda ich odmiana w czasie teraźniejszym. 

Czasowniki modalne a inne czasowniki w zdaniu

Czasowniki modalne, jak mogliście przeczytać na początku tego artykułu,  to czasowniki wyrażające stosunek mówiącego do treści wypowiedzi lub do danej czynności. Stawiamy po nich kolejny czasownik w formie bezokolicznika, np.:

Devo lavorare fino alle 16. (Muszę pracować do godziny 16.)
Possiamo uscire con voi. (Możemy z wami wyjść.)
Vogliono andare in palestra. (Chcą iść na siłownię.)
Zasada ich stosowania w czasie teraźniejszym jest więc prosta:

czasownik modalny (odmieniony we właściwym czasie) + czasownik w bezokoliczniku

Zasada ta obowiązuje we wszystkich czasach i trybach.

Dobór czasownika posiłkowego w czasie przeszłym dokonanym passato prossimo przy czasownikach modalnych

W artykule dotyczącym czasu przeszłego dokonanego dowiedzieliśmy się już, jak poprawnie dobrać czasownik posiłkowy w czasie przeszłym passato prossimo. W jaki sposób jednak wybrać czasownik posiłkowy, jeśli w zdaniu pojawia się dodatkowo czasownik modalny?

Passato prossimo, czyli czas przeszły dokonany (poziom podstawowy)

Uporządkujmy najpierw, jak utworzyć czas przeszły, jeśli w zdaniu pojawia się czasownik modalny. Czas przeszły stworzymy od czasownika modalnego – dobieramy odpowiedni czasownik posiłkowy, tworzymy participio passato dla czasownika modalnego, a następnie stawiamy czasownik wyrażający czynność w bezokoliczniku. 

Participio passato dla czasowników modalnych tworzymy w sposób regularny:

volere – voluto

potere – potuto

dovere – dovuto

Zasadą jest, że dobieramy czasownik posiłkowy do czasownika wyrażonego w bezokoliczniku. Spójrzmy na przykłady:

Sono dovuta uscire. Musiałam wyjść. → Czasownik uscire łączy się z czasownikiem posiłkowym essere, ponieważ wyraża ruch. Musimy uzgodnić formę imiesłowu participio passato z rodzajem i liczbą podmiotu.

Abbiamo dovuto mangiare. Musieliśmy zjeść. → Czasownik mangiare łączy się z czasownikiem posiłkowym avere, ponieważ wyraża czynność.

Czasownik posiłkowy przy czasownikach zwrotnych w czasie przeszłym dokonanym

Jak wiemy, czasowniki zwrotne łączą się w czasie przeszłym z czasownikiem posiłkowym essere. Ta zasada obowiązuje również, jeśli w zdaniu występuje czasownik modalny.

Mi sono dovuto lavare. (Musiałem się umyć.)
Ci siamo voluti incontrare. (Chcieliśmy się spotkać.)

Czy zawsze tak będzie? Nie. Istnieje pewien wyjątek od tej reguły. Jak zapewne pamiętacie, w przypadku czasowników zwrotnych i czasowników modalnych w czasie teraźniejszym mamy dwie możliwości odmiany:

Devo lavarmi. → Przyklejamy zaimek zwrotny do formy bezokolicznika.

Mi devo lavare. → Zaimek zwrotny umieszczamy na pierwszym miejscu, następnie odmieniamy czasownik modalny i stawiamy czasownik zwrotny w bezokoliczniku.

Jeśli jednak zastosujemy inny szyk zdania w czasie przeszłym, a więc zaimek zwrotny dokleimy do formy bezokolicznika, w czasie passato prossimo wybierzemy czasownik posiłkowy avere, a nie essere.

Ho dovuto lavarmi. (Musiałem się umyć.)
Abbiamo voluto incontrarci. (Chcieliśmy się spotkać.)

Czasowniki modalne w czasach przeszłych

Jak poprawnie wyrazić nasz stosunek do danej czynności w czasach przeszłych? W zależności od tego, czy zastosujemy czas przeszły dokonany, czy niedokonany, nasz przekaz będzie zupełnie odmienny.

Kiedy używamy czasu przeszłego niedokonanego imperfetto, wyrażamy jedynie zamiar, intencję wykonania jakiejś czynności w przeszłości, albo pewność, że nie została ona zrealizowana w przeszłości, np.: 

Dovevo lavorare ieri. (Musiałem/am wczoraj pracować. – Nie wiemy jednak, czy tak się stało.) 

Dovevo studiare ieri, ma è venuto Carlo. (Musiałem się uczyć wczoraj, ale przyszedł Carlo.) – Z kontekstu wynika, że dana czynność – w tym przypadku uczenie się – nie została zrealizowana, ponieważ zaistniały pewne okoliczności. 

Kiedy używamy czasu przeszłego dokonanego passato prossimo, to przekazujemy, że dana czynność została zrealizowana, np.:

Ho voluto mangiare solo l’insalata. (Chciałem/am zjeść tylko sałatkę. – Wiemy, że tak się stało.)