Skip to content

ÔÇ×O, Gwiazdo BetlejemskaÔÇŽÔÇŁ, czyli symbol bo┼╝onarodzeniowy okiem fizyka

W artykule

Gdy za┼Ť Jezus narodzi┼é si─Ö w Betlejem w Judei za panowania kr├│la Heroda, oto M─Ödrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali: ÔÇ×Gdzie jest nowo narodzony kr├│l ┼╝ydowski? Ujrzeli┼Ťmy bowiem jego gwiazd─Ö na Wschodzie i przybyli┼Ťmy odda─ç mu pok┼éonÔÇŁ. (ÔÇŽ) A oto gwiazda, kt├│r─ů widzieli na Wschodzie, sz┼éa przed nimi, a┼╝ przysz┼éa i zatrzyma┼éa si─Ö nad miejscem, gdzie by┼éo Dzieci─Ö. Gdy ujrzeli gwiazd─Ö, bardzo si─Ö uradowali. Weszli do domu i zobaczyli Dzieci─Ö z Matk─ů Jego, Maryj─ů (ÔÇŽ).

[Mt 2; 1-2, 9-11]

Astronomiczna zagadka

Ju┼╝ na pocz─ůtku grudnia rozpoczynamy przygotowania do ┼Ťwi─Ötowania jednego z najwa┼╝niejszych wydarze┼ä w dziejach ludzko┼Ťci ÔÇô narodzin Jezusa Chrystusa. Nawet je┼╝eli nie jeste┼Ťmy osobami religijnymi, to kojarzymy histori─Ö narodzin Syna Bo┼╝ego w stajence betlejemskiej. To wydarzenie bardzo mocno zakorzeni┼éo si─Ö w naszej kulturze, do tego stopnia, ┼╝e rozpatrywane jest na wielu p┼éaszczyznach. R├│wnie┼╝ fizycy i astronomowie do┼éo┼╝yli do tych rozwa┼╝a┼ä swoje cegie┼éki. Jednak skupiali si─Ö oni nie tyle na samym wydarzeniu, co na zjawiskach astronomicznych mu towarzysz─ůcych. 

Gwiazda Betlejemska nad  stajenk─ů

Ryc. 1. Gwiazda nad stajenk─ů betlejemsk─ů 

Powsta┼éo kilka teorii, czym mog┼éa by─ç opisywana w ewangelii Gwiazda Betlejemska,  zar├│wno w znaczeniu symbolicznym, jak i w sensie dos┼éownym ÔÇô jako zjawisko astronomiczne. Opis ten jest jednak na tyle ubogi, ┼╝e trudno by┼éo jednoznacznie stwierdzi─ç, z jakim rodzajem osobliwo┼Ťci astronomicznej mamy do czynienia. Przyjrzyjmy si─Ö zatem kilku najpopularniejszym wyja┼Ťnieniem tego fenomenu od strony astronomicznej. 

Gwiazda czy nie gwiazda?

Najbardziej popularna teoria g┼éosi, ┼╝e to co, zobaczyli Trzej M─Ödrcy ze Wschodu na nocnym niebie by┼éo zjawiskiem astronomicznym nazywanym koniunkcj─ů. Ma ono miejsce, gdy cia┼éa niebieskie ustawi─ů si─Ö w jednej linii, natomiast my mo┼╝emy zobaczy─ç na niebie ja┼Ťniejszy ni┼╝ dot─ůd punkt. Oznacza to, ┼╝e gdyby┼Ťmy w tej chwili mieli mo┼╝liwo┼Ť─ç zrobi─ç im zdj─Öcie, to mogliby┼Ťmy na nim narysowa─ç odcinek, kt├│ry po┼é─ůczy┼éby je ze sob─ů (jak na grafice poni┼╝ej). Zjawisko to jest bardzo powszechne, czego przyk┼éadem jest nasz Ksi─Ö┼╝yc, kt├│ry ka┼╝dego roku pojawia si─Ö obok wielu planet i jasnych gwiazd. Znacznie rzadziej mo┼╝emy je zaobserwowa─ç dla bliskich sobie obiekt├│w, jak na przyk┼éad dw├│ch s─ůsiednich planet.

Koniunkcja planet w Układzie Słonecznym

Ryc. 2. Koniunkcja planet w Uk┼éadzie S┼éonecznym

Astronomowie, kt├│rzy zajmowali si─Ö badaniem Gwiazdy Betlejemskiej cz─Östo dochodzili do wniosku, ┼╝e w┼éa┼Ťnie to zjawisko towarzyszy┼éo historycznemu momentowi narodzenia Chrystusa. Dlaczego wi─Öc nazywamy je gwiazd─ů? Odpowied┼║ na to pytanie jest ca┼ékiem prosta. Pierwsze opisy dotycz─ůce Gwiazdy Betlejemskiej pochodz─ů z Biblii, kt├│ra liczy sobie przesz┼éo 2000 lat, a w├│wczas wi─Ökszo┼Ť─ç odleg┼éych cia┼é niebieskich nazywane by┼éo gwiazdami.

Planety Mars, Jowisz i Saturn wraz z gwiazdami widoczne na nocnym niebie

Ryc. 3. Planety Mars, Jowisz i Saturn wraz z gwiazdami widoczne na nocnym niebie

Pierwszym wytypowanym zjawiskiem by┼éa koniunkcja Jowisza i Saturna sprzed 7 r. p.n.e. Mia┼éa ona w├│wczas miejsce dwukrotnie: 30 wrze┼Ťnia oraz 5 grudnia. Zgadza┼éoby si─Ö to z teori─ů, ┼╝e Chrystus urodzi┼é si─Ö siedem lat przed oficjalnie przyj─Öt─ů dat─ů Jego narodzin. Znany wszystkim ojciec astronomii Johannes Kepler w grudniu 1604 r. obserwowa┼é niezwyk┼ée zjawisko koniunkcji a┼╝ trzech planet: Saturna, Jowisza i Marsa. Obliczy┼é, ┼╝e takie zdarzenie powtarza si─Ö co oko┼éo 800 lat, co oznacza┼éoby, ┼╝e mia┼éo r├│wnie┼╝ miejsce na pocz─ůtku 6 r. p.n.e. Ostatnim wytypowanym zdarzeniem by┼éo niezwyk┼ée po┼éo┼╝enie Ksi─Ö┼╝yca, Marsa, Jowisza i Saturna z 5 r. p.n.e.

 Rycina przedstawiaj─ůca popiersie Johannesa Keplera

Ryc. 4.  Johannes Kepler (1571 ÔÇô 1630) ÔÇô jeden z najbardziej znanych astronom├│w

Warto tutaj zaznaczy─ç, ┼╝e jest to najbardziej prawdopodobna naukowa przyczyna ca┼éego zamieszania. Johannes Kepler na podstawie dzie┼é J├│zefa Flawiusza, w kt├│rych by┼éo napisane, ┼╝e Herod umar┼é po 18 dniach od za─çmienia S┼éo┼äca, obliczy┼é, ┼╝e mia┼éo to miejsce mi─Ödzy 12 marca a 11 kwietnia w 4 r. p.n.e. Koniunkcja wymienionych wcze┼Ťniej cia┼é niebieskich przypada na 5 r. p.n.e., czyli ca┼ékiem mo┼╝liwe, ┼╝e w┼éa┼Ťnie wtedy narodzi┼é si─Ö Chrystus.

A to ciekawe!

Ostatnia Wielka Koniunkcja Jowisza i Saturna mia┼éa miejsce w noc przesilenia zimowego, czyli 21 grudnia 2020 r. W mediach pojawi┼éo si─Ö w├│wczas wiele doniesie┼ä, ┼╝e na nocnym niebie mo┼╝emy zobaczy─ç gwiazd─Ö betlejemsk─ů.

Koniunkcja Jowisza i Saturna z 21 grudnia 2020 r. widziana z Perth Observatory w Australii

Ryc. 5. Koniunkcja Jowisza i Saturna z 21 grudnia 2020 r. widziana z Perth Observatory w Australii

A mo┼╝e jednak gwiazda?

Innymi teoriami pr├│buj─ůcymi wyja┼Ťni─ç pochodzenie Gwiazdy Betlejemskiej by┼éy supernowe. S─ů to umar┼ée gwiazdy o ogromnych masach. Cykl ┼╝ycia gwiazdy zale┼╝y od jej masy. Na przyk┼éad nasze S┼éo┼äce ma niewielk─ů mas─Ö i gdy sko┼äczy si─Ö wod├│r w jego j─ůdrze, stanie si─Ö ono czerwonym olbrzymem, a nast─Öpnie bia┼éym kar┼éem. Jednak gdy gwiazda ma mas─Ö znacz─ůco wi─Öksz─ů od masy S┼éo┼äca, to po jej cyklu ┼╝ycia nazywanym czerwonym olbrzymem, nast─Öpuje ogromny wybuch, kt├│ry okre┼Ťlamy jako wybuch supernowej. Kolejne etapy ewolucji tego typu obiekt├│w to gwiazdy neutronowe i czarne dziury. 

W kronikach pochodz─ůcych z Chin mo┼╝na znale┼║─ç wzmiank─Ö o wybuchu supernowej z 5 r. p.n.e. Wsp├│┼écze┼Ťni astronomowie wykluczaj─ů jednak to zjawisko, poniewa┼╝ takie zdarzenie pozostawia po sobie wiele ┼Ťlad├│w, kt├│re s─ů mo┼╝liwe do wykrycia dzi─Öki mo┼╝liwo┼Ťciom dzisiejszej nauki. Zatem nic nie wskazuje na to, ┼╝eby mia┼éo ono miejsce.

Gdyby┼Ťmy jednak za┼éo┼╝yli, ┼╝e taki wybuch doszed┼é do skutku, to pojawia si─Ö problem pod─ů┼╝ania za gwiazd─ů. M─Ödrcy musieliby i┼Ť─ç w k├│┼éko, poniewa┼╝ gwiazdy wschodz─ů i zachodz─ů. Ponadto takie zdarzenie by┼éoby bardzo spektakularne i dobrze widoczne na nocnym niebie. Na pewno przyci─ůgn─Ö┼éoby uwag─Ö innych ├│wczesnych naukowc├│w, a niestety poza opowie┼Ťci─ů o Trzech Magach nie ma innych poda┼ä, kt├│re opisywa┼éy w tym czasie niezwyk┼ée zjawiska na nocnym niebie.

Czy┼╝by spadaj─ůca gwiazda?

Innym wyja┼Ťnieniem zjawiska Gwiazdy Betlejemskiej jest pojawienie si─Ö w pobli┼╝u Ziemi komety lub spadaj─ůcego na jej powierzchni─Ö meteoru. Kometa jest to niewielkie cia┼éo niebieskie poruszaj─ůce si─Ö w uk┼éadzie planetarnym wok├│┼é gwiazdy centralnej. W pobli┼╝u tych gwiazd komety ogrzewaj─ů si─Ö, przez co w przestrze┼ä kosmiczn─ů zostaj─ů uwolnione py┼éy oraz gazy, dzi─Öki czemu mo┼╝emy obserwowa─ç warkocze komet. Meteory powstaj─ů, gdy do atmosfery Ziemi wleci od┼éamek kosmiczny. Porusza si─Ö on z ogromn─ů pr─Ödko┼Ťci─ů i trze o warstwy powietrza. W├│wczas jego temperatura gwa┼étownie wzrasta i ulega on spaleniu w atmosferze, dzi─Öki czemu obserwujemy jego ┼Ťwiecenie. Popularnie meteory nazywamy ÔÇ×spadaj─ůcymi gwiazdamiÔÇŁ.

Grafika przedstawiaj─ůca spadaj─ůc─ů gwiazd─Ö

Ryc. 6. Spadaj─ůca gwiazda

Wiemy, ┼╝e w okolicach 11 r. p.n.e. na niebie widoczna by┼éa jedna z najbardziej znanych komet, czyli kometa Halleya. Jednak teoria m├│wi─ůca, ┼╝e to ona mog┼éa by─ç Gwiazd─ů Betlejemsk─ů jest odrzucana ze wzgl─Ödu na zbyt odleg┼é─ů dat─Ö od zerowego roku naszej ery. Ponadto komety w├│wczas postrzegane by┼éy jako zjawiska poprzedzaj─ůce nadchodz─ůc─ů katastrof─Ö i nie kojarzono ich z narodzinami w┼éadc├│w. Dlatego ma┼éo prawdopodobne jest, aby to kometa wiod┼éa Trzech Kr├│li ku stajence. Naukowy fakt, jaki przewa┼╝a za odrzuceniem tej teorii jest taki, ┼╝e kometa zmienia swoj─ů pozycj─Ö wraz z obrotem Ziemi, wi─Öc nie prowadzi┼éaby ich w jednym kierunku. Jedyne co przemawia za komet─ů, to wiele grafik przedstawiaj─ůcych Gwiazd─Ö Betlejemsk─ů z warkoczem komety.

Zdj─Öcie komety Halleya wykonane w 1986 r.

Ryc. 7. Zdj─Öcie komety Halleya wykonane w 1986 r.

Czy znamy odpowied┼║ na pytanie, czym by┼éa Gwiazda Betlejemska?

Niestety na dzie┼ä dzisiejszy nauka nie zna rozwi─ůzania zagadki Gwiazdy Betlejemskiej. Mo┼╝emy jedynie snu─ç teorie i domys┼éy. Przypuszcza si─Ö nawet, ┼╝e wyja┼Ťnienie jest jedynie symboliczne i niezwi─ůzane z nauk─ů. W kulturze Trzech M─Ödrc├│w gwiazda oznacza┼éa osob─Ö szlachetnie urodzon─ů, a ┼Ťwiat┼éo od niej bij─ůce mog┼éo odnosi─ç si─Ö do nadchodz─ůcej ery o┼Ťwiecenia rozpocz─Ötej wraz z narodzinami mesjasza. Mo┼╝emy mie─ç jednak nadziej─Ö, ┼╝e kiedy┼Ť b─Ödziemy dysponowali technologi─ů, kt├│ra pozwoli nam ostatecznie rozstrzygn─ů─ç ten problem.

Materiały źródłowe

Informacje

1) Burke-Gaffney W., Kepler and the Star of Bethlehem, ÔÇ×Journal of the Royal Astronomical Society of CanadaÔÇŁ, Vol. 31.
2)
https://moa.edu.pl/zjawisko-gwiazdy-betlejemskiej-z-punktu-widzenia-astronomii/.
3)  https://www.urania.edu.pl/wiadomosci/wielka-koniunkcja-jako-gwiazdka-wigilijna.
4)
https://www.space.com/star-of-bethlehem.
5) https://undeceptions.com/history/was-there-ever-a-real-star-of-bethlehem/ .
6)
https://astronomy.com/news/2020/12/the-star-of-bethlehem-can-science-explain-what-it-really-was 
7) https://www.urania.edu.pl/komety.

Ilustracje

[Ryc. 1.] https://www.space.com/star-of-bethlehem.
[Ryc. 2.] http://astrofan.pl/koniunkcja-jowisz-i-saturn/
[Ryc. 3.] https://www.space.com/jupiter-saturn-mars-skywatching-march-2020.html
[Ryc. 4.] https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Johannes_Kepler.jpg
[Ryc. 5.] https://perthobservatory.com.au/astronomy-events/the-great-conjunction#great-conjunction-2020-1
[Ryc. 6.] https://naturenoon.com/supernovas-simple/
[Ryc. 7.] https://indianexpress.com/article/parenting/learning/a-science-teacher-explains-a-shooting-star-has-nothing-to-do-with-a-star-7258025/
[Ryc. 8.] https://www.space.com/19878-halleys-comet.html
[Ryc. 9.] https://www.christianity.com/wiki/holidays/what-is-the-significance-of-the-star-of-bethlehem.html.

Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni├│w, kt├│ry tworz─ů nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada┼ä z aktualnych podr─Öcznik├│w do ponad 20 przedmiot├│w szkolnych, testy ├│smoklasisty i maturalne, a tak┼╝e wideolekcje oraz do┼Ťwiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


┬ę 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl