Skip to content

W artykule

Z Podhala i 艢l膮ska przenosimy si臋 tym razem na p贸艂noc, a dok艂adniej w obr臋b dialektu wielkopolskiego, gdzie j臋zykoznawcy umiejscowili tzw. gwary kociewskie. Je偶eli wi臋c chcia艂by艣 znale藕膰 odpowied藕 na pytanie, co znaczy brymza, kuch z krostami czy stara lada, oraz interesuj膮 Ci臋 gwary j臋zyka polskiego, to zapraszam do lektury.

Zasi臋g gwar kociewskich

Ju偶 na wst臋pie pragn臋 wyt艂umaczy膰 u偶ycie w tytule rzeczownika gwara w liczbie mnogiej. Ot贸偶, m贸wi膮c o j臋zyku ludno艣ci zamieszkuj膮cej obszar Kociewia, m贸wimy o kilku mniejszych gwarach, kt贸re jednak posiadaj膮 wsp贸lne cechy. Stan膮 si臋 one przedmiotem opisu w tym tek艣cie.

Kociewie to region etniczno-kulturowy oraz dialektologiczny (wyszczeg贸lniony ze wzgl臋du na obecno艣膰 pewnych cech j臋zykowych), kt贸ry znajduje si臋 na Pomorzu Gda艅skim. Po艂o偶ony jest z lewej strony Wis艂y mi臋dzy 呕u艂awami a Kaszubami. Obejmuje dorzecza Wierzycy i Wdy oraz rozci膮ga si臋 na p贸艂nocy nieco ponad lini膮 Skaryszewy-Tczew, za艣 na po艂udniu si臋ga po miejscowo艣膰 Gruczno.

Gwary kociewskie - mapa przedstawiaj膮ca zasi臋g terytorialny

Ryc. 1. Zasi臋g gwar kociewskich

Warto w tym miejscu podkre艣li膰, 偶e j臋zyk nie stanowi sterylnego tworu, dlatego jednoznaczne kategoryzowanie zjawisk j臋zykowych jest bardzo trudne. Gwary kociewskie znajduj膮 si臋 w obr臋bie dialektu wielkopolskiego, nie oznacza to jednak, 偶e nie podlega艂y 偶adnym oddzia艂ywaniom. Dialektolodzy w mowie ludno艣ci Kociewia doszukali si臋 element贸w typowych dla j臋zyka kaszubskiego czy s膮siaduj膮cego dialektu mazowieckiego.

Charakterystyka s艂ownictwa

Jak zaznaczy艂am w poprzednim akapicie, tereny Kociewia podlega艂y licznym wp艂ywom. St膮d te偶 w zasobie leksykalnym ludzi pos艂uguj膮cych si臋 gwar膮 pozosta艂o niewiele wyraz贸w rodzimych. Nale偶膮 do nich np.:

  • babu艣 鈥 dziadek;
  • kraty 鈥 sztachety;
  • pr臋dki 鈥 wczesny;
  • ga艂ka 鈥 藕renica.

Ograniczona liczba s艂ownictwa typowo kociewskiego wynika z po艂o偶enia interesuj膮cego nas obszaru. Znajduje si臋 on tu偶 przy Wi艣le, czyli przy g艂贸wnym szlaku handlowym, st膮d wp艂ywy z j臋zyka og贸lnopolskiego, a tak偶e z innych gwar. Ponadto Kociewie od s膮siaduj膮cych Kaszub, Bor贸w Tucholskich i ziemi che艂mo艅sko-dobrzy艅skiej nie by艂o oddzielone 偶adnymi naturalnymi barierami. Dlatego wzajemne mieszanie si臋 s艂ownictwa z tych obszar贸w j臋zykowych by艂o naturalne. Gwary Kociewia nie uchroni艂y si臋 tak偶e przed nalecia艂o艣ciami germa艅skimi. Obecne s膮 one zw艂aszcza w obszarach 偶ycia zwi膮zanych z administracj膮, rzemios艂em czy gospodarstwem. Do wyraz贸w, kt贸re maj膮 nap艂ywowy charakter, nale偶膮 np.:

  • brymza 鈥 hamulec;
  • kuch z krostami 鈥 dro偶d偶贸wka z kruszonk膮;
  • stara lada 鈥 sklep z rzeczami u偶ywanymi, komis;
  • seknia 鈥 m臋skie ubranie 艣lubne;
  • obiad 鈥 po艂udnie;
  • l贸lka 鈥 babka;
  • konus 鈥 cz艂owiek ma艂ego wzrostu;
  • chciwolec 鈥 cz艂owiek sk膮py.

Charakterystyka fonetyki

Aby okre艣li膰 granice gwar kociewskich, badacze j臋zyka musieli wyszczeg贸lni膰 specyficzne cechy mowy ludno艣ci wiejskiej, a nast臋pnie okre艣li膰 ich zasi臋g. Najwa偶niejsz膮 jest brak a-pochylonego, czyli samog艂oski, kt贸r膮 do XVIII wieku wymawia艂o si臋 jako wsp贸艂czesne o. Kociewianin powie: Ja by艂am. Ja pami臋tam. Ta w艂a艣ciwo艣膰 upodabnia gwar臋 kociewsk膮 do j臋zyka og贸lnego, w kt贸rym a鈥揹艂ugie przesz艂o w a-jasne (wymawiane jak wsp贸艂czesna g艂oska a) w przeciwie艅stwie do np. dialektu 艣l膮skiego, kt贸rego u偶ytkownicy zamiast [trawa] m贸wi膮 [trowa]. Inne cechy gwarowe dotycz膮ce wymowy obrazuje poni偶sza tabela:

Osoba m贸wi膮ca polszczyzn膮 og贸ln膮 Osoba m贸wi膮ca gwar膮 Zjawisko
dziewczyna, barszcz, dro偶d偶贸wka dziewczyna, barszcz, dro偶d偶贸wka

Brak mazurzenia, czyli wymawiania g艂osek sz, 偶, cz, d偶 jako s, z, c, dz

wiesz, szerokie, chleb wisz, szyroke, chlyb

E pochylone, czyli podwy偶szona wymowa samog艂oski e jako i lub y

pasterk臋, ze sob膮, dadz膮 pastyrke, ze sobo, dadzo

Utrata rezonansu nosowego w wyg艂osie, w wyniku czego wymawia si臋 jako o, natomiast jako e

r臋cznie, nie b臋dzie, pi膮tek

ryncznie, nie byndzie, piountek

W膮ska wymowa samog艂osek nosowych (膮, 臋) w 艣rodku wyrazu. wymawia si臋 jako oun, za艣 jako yn.

dom, komin, zielone, s艂one d贸m, k贸min, ziel贸ne, s艂贸ne

Zw臋偶ona wymowa grupy oN, czyli wymowa ó zamiast o przed spó艂g艂oskami nosowymi (n, m).

艣wieci膰, d藕wi臋k, 膰wiartka 艣weci膰, d藕wynk, 膰wartka

Twarda wymowa w' w grupach 艣w', 膰w', d藕w'.

z grzybami, z psami, z deskami z grzybamy, z psamy, z deskamy

Twarda wymowa m' w ko艅cówce -ami

wytarty, dar艂, umar艂 wyterty, der艂, umer艂

Przej艣cie -ar-er wewn膮trz wyrazu.

kiedy艣, polskie, eleganckie kedy艣, polske, elegancke

Wymowa twardego k przed samog艂osk膮 e.

Charakterystyka fleksji

W gwarach kociewskich wyst臋puje r贸wnie偶 kilka innowacji w zakresie odmiany wyraz贸w, kt贸rych g艂贸wn膮 w艂a艣ciwo艣ci膮 jest d膮偶enie do uproszczenia. Do najbardziej charakterystycznych cech fleksyjnych nale偶y tzw. neologizm kociewski, czyli stosowanie ko艅c贸wki 鈥撁砿  w 1. osobie liczby pojedynczej, rodzaju m臋skiego w czasie przesz艂ym, np. by艂贸m, szed艂贸m, skaka艂贸m w przeciwie艅stwie do og贸lnopolskich form by艂em, szed艂em, skaka艂em. Neologizm kociewski powsta艂, upodabniaj膮c si臋 do obecnych w gwarze form czasu tera藕niejszego, np. gad贸m, wo艂贸m. W mowie wsp贸艂czesnej ludno艣ci cecha ta zanika na rzecz analitycznych (z艂o偶onych) form czasu przesz艂ego, np. ja gada艂, ja wo艂a艂. Inne w艂a艣ciwo艣ci gwar kociewskich w zakresie fleksji obrazuje poni偶sza tabela:

Osoba m贸wi膮ca polszczyzn膮 og贸ln膮 Osoba m贸wi膮ca gwar膮 kociewsk膮 Zjawiska
艣piewali, dawali, stali spieweli, daweli, steli

Ko艅cówka -eli zamiast ogólnopolskiego -ali w 3. osobie liczby mnogiej czasu przesz艂ego. 

ja czeka艂em, ty czeka艂e艣, wy czekali艣cie ja 偶em czeka艂, ty 偶e艣 czeka艂, wy 偶e艣ta czekali

Opisowe formy czasu przesz艂ego, w których zaimki i partyku艂a 偶e z odpowiedni膮 ko艅cówk膮 rozró偶niaj膮 wyrazy. Cecha ta zanika na rzecz form analitycznych czasu przesz艂ego, np. ja czeka艂. 

ja bior臋, ty bierzesz ja bierze, ty bierzesz

Ignorowanie oboczno艣ci samog艂oskowych i spó艂g艂oskowych (a:e), (r:rz). 

chod藕cie, r贸bcie, m贸wcie chod藕ta, m贸wta, r贸bta

Ko艅cówka -ta w formach 2. osoby liczby mnogiej trybu rozkazuj膮cego. 

Widz臋 艂adn膮 dziewczyn臋.
Mia艂am ca艂膮 r臋k臋 sin膮. 

Widze 艂adna dziewczyna.
Mia艂am ca艂a rynka sina. 

Takie same formy mianownika i biernika rzeczownik贸w, przymiotnik贸w i zaimk贸w.

Charakterystyka s艂owotw贸rstwa

Kociewskie derywaty s艂owotw贸rcze to zbi贸r niezwykle obszerny i ze wszech miar interesuj膮cy. Na szczeg贸ln膮 uwag臋 zas艂uguj膮 formanty tworz膮ce nazwy ekspresywne. Tych bowiem jest bardzo du偶o w gwarze kociewskiej, np.

  • -or, np. gapior, krzakor (od: gapa, krzak);
  • -ora, np. mamora, babora (od: mama, baba);
  • -uszek/-yszek/-aszek, np. kubuszek, woryszek, ch艂opaszek (kubeczek, woreczek, ch艂opaczek);
  • -贸n, np. psi贸n, kot贸n (psisko, kocisko).

Hupus, konus, pertek, czyli cz艂owiek w gwarze kociewskiej

W j臋zyku ludno艣ci Kociewia wyst臋puje do艣膰 szeroki zbi贸r wyraz贸w, kt贸re odnosz膮 si臋 do cz艂owieka i s膮 ekspresywne oraz nacechowane stylistycznie. Wi臋kszo艣膰 z nich okre艣la ludzi poprzez cechy psychiczne i fizyczne oraz zachowania. M贸wi膮cy gwar膮 kociewsk膮 zwracaj膮 uwag臋 na takie wady innych, jak niski wzrost (hupus, konus, pertek) czy w膮t艂a postawa (lebioda, zgaga). Rozr贸偶nia si臋 ponadto chud膮, wysok膮 dziewczyn臋, kt贸r膮 nazywa si臋 chochl膮, i szczup艂ego ch艂opca okre艣lanego mianem mirchlona. Inne w艂a艣ciwo艣ci ludzkie wyszczeg贸lnione w gwarze to: gadulstwo (czaber, czafrot, fafrot czy 偶e艅skie fafrotka), p艂aczliwo艣膰 (beka艂a, beczek, p艂aczek, riczek), sk膮pstwo (chciwolec, knifka), 艂akomstwo (g艂odak, wo艂oduch) oraz zrz臋dliwo艣膰 (burgot, manczek). Wyst臋puj膮 te偶 wyrazy warto艣ciuj膮ce cz艂owieka negatywnie, np. nicpota 鈥 osoba nikczemna czy ochab 鈥 kto艣 z艂y, niemoralny. W mowie kociewian pojawiaj膮 si臋 r贸wnie偶 s艂owa nazywaj膮ce specyficzne zachowania ludzi, np, mi艂o艣nik ziemniak贸w to bulwarz, a osoba d艂ubi膮ca w nosie to d艂uba艂a.

Jak zatem wida膰, czujnemu oku kociewianina nie umknie 偶aden, nawet najmniejszy mankament, warto wi臋c mie膰 si臋 na baczno艣ci, obcuj膮c z osobami pos艂uguj膮cymi si臋 gwar膮 kociewsk膮.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje
  • Maria Paj膮kowska, Gwary kociewskie jako przedmiot bada艅, [w:] Ze studi贸w nad dialektem kociewskim i kaszubskim, pod red. E. Brezy, Warszawa-Pozna艅, 1989.
  • Ewa Rzetelska-Feleszko, Dialekt kociewski 鈥 problematyka, granice, s艂ownictwo, [w:] Pomorze Gda艅skie VI: 鈥濳ociewie鈥, Gda艅sk, 1969.
  • H. Kara艣, Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe: http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=start
Ilustracje
  • Ryc. 1.: http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-wielkopolski&l3=kociewie
Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl