Skip to content

Gwara podhala艅ska

W artykule

Zapewne ka偶demu z nas zdarzy艂o si臋 s艂ysze膰 osob臋 m贸wi膮c膮 w j臋zyku polskim, jednak spos贸b jej wypowiedzi r贸偶ni艂 si臋 nieco od j臋zyka og贸lnego. Czytaj膮c ten tekst, dowiecie si臋, jak rozpozna膰 g贸rala 鈥 cz艂owieka pos艂uguj膮cego si臋 gwar膮 podhala艅sk膮.

Zr贸偶nicowanie regionalne j臋zyka polskiego jest zjawiskiem oczywistym 鈥 wsp贸艂cze艣nie mo偶emy wyszczeg贸lni膰 siedem dialekt贸w, jednak w tym artykule om贸wiona zostanie gwara podhala艅ska 鈥 jedna z gwar dialektu ma艂opolskiego. Jest ona najlepiej zachowan膮 i najbardziej popularn膮 gwar膮 w Polsce. Swoj膮 鈥瀞艂aw臋鈥 gwara zakopia艅ska zawdzi臋cza Kazimierzowi Przerwie-Tetmajerowi, kt贸ry w 1912 roku uko艅czy艂 zbi贸r opowiada艅 pisanych j臋zykiem g贸rali pt. Na Skalnym Podhalu.

Zasi臋g gwary podhala艅skiej

Na pocz膮tku warto odpowiedzie膰 na pytanie, na jakim terenie ludzie pos艂uguj膮 si臋 gwar膮 g贸ralsk膮. Z pozoru odpowied藕 jest prosta 鈥 w Zakopanem 鈥 jednak rzeczywisty obszar wyst臋powania gwary podhala艅skiej jest znacznie szerszy. Do stworzenia swoistej mapy gwarowej pos艂u偶y艂o j臋zykoznawcom wyszczeg贸lnienie cech gwary g贸ralskiej i zbadanie ich zasi臋gu. Na tej podstawie okre艣lono, 偶e od strony zachodniej granice Podhala obejmuj膮 wsie: Wit贸w, Chocho艂贸w, Podczerwone, Koni贸wka, Czarny Dunajec, Za艂uczne, Odrow膮偶, Raba Wy偶na; od p贸艂nocnej: Spytkowice, Wysoka, Skawa, Skomielna Bia艂a, Rabka; natomiast od wschodu: Czorsztyn i Sromowce Wy偶ne, wyj膮wszy obszar mi臋dzy rzekami Bia艂k膮 a Dunajcem, gdzie ludno艣膰 pos艂uguje si臋 gwar膮 spisk膮.

Gwara podhala艅ska - mapa przedstawiaj膮ca zasi臋g terytorialny gwary

Ryc. 1. Zasi臋g gwary podhala艅skiej

Charakterystyka s艂ownictwa

Osoba pos艂uguj膮ca si臋 polszczyzn膮 og贸ln膮 pewnie najszybciej rozpozna r贸偶nice w mowie g贸rala, s艂ysz膮c inne, nieznane dot膮d s艂owa. Obecno艣膰 w gwarze podhala艅skiej rodzimych, typowych dla niej wyraz贸w jest jej charakterystyczn膮 cech膮. Nale偶膮 do nich np.:

  • ciupaga 鈥 g贸ralska laska przypominaj膮ca siekierk臋;
  • pokiela 鈥 p贸ki, dop贸ki;
  • sp贸lnik 鈥 s膮siad;
  • moskol 鈥 placek z m膮ki owsianej lub z ziemniak贸w;
  • babra膰 si臋 鈥 brudzi膰 si臋.

Zauwa偶yli艣cie na pewno, 偶e wyrazy g贸ralskie brzmi膮 obco, nieznajomo 鈥 i s艂usznie, poniewa偶 opr贸cz wyraz贸w rodzimych w gwarze podhala艅skiej wyst臋puje wiele zapo偶ycze艅. Jest to spowodowane po艂o偶eniem Podhala i jego histori膮. Teren usytuowany na kra艅cach kraju podlega艂 wp艂ywom r贸偶nych j臋zyk贸w i odmiennych kultur. W XIV i XV w. przez Tatry przebiega艂 szlak pasterzy wo艂oskich, kt贸rzy przynie艣li na Podhale wyrazy rumu艅skie, w臋gierskie i rosyjskie. Przyczyn obecno艣ci wyraz贸w obcych w gwarze mo偶na doszukiwa膰 si臋 tak偶e w sezonowych pracach g贸rali po po艂udniowej stronie Tatr czy w s艂u偶bie w carskiej armii. Gwara podhala艅ska zawiera m.in. takie zapo偶yczenia:

  • honielnik (s艂owacki) 鈥 m艂ody pomocnik juhasa;
  • cesta (s艂owacki) 鈥 droga;
  • farorz (s艂owacki) 鈥 ksi膮dz zarz膮dzaj膮cy parafi膮;
  • juhas (w臋gierski) 鈥 pasterz owiec podlegaj膮cy bacy;
  • ho艂dymas (w臋gierski) 鈥 pocz臋stunek po zako艅czonej pracy, np. po 偶niwach;
  • bosorka (w臋gierski) 鈥 czarownica;
  • bryndza (rumu艅ski) 鈥 niew臋dzony, zmielony i zmieszany z sol膮 ser owczy;
  • redyk (rumu艅ski) 鈥 wyj艣cie z owcami na hale wiosn膮 i powr贸t jesieni膮;
  • kosor (rumu艅ski) 鈥 przeno艣ne ogrodzenie dla owiec;
  • robsic (niemiecki) 鈥 k艂usownik;
  • sajta (niemiecki) 鈥 cz臋艣膰 roz艂upanego klocka drewna, kt贸ra jest przeznaczona dla palenia w piecu;
  • wanta (niemiecki) 鈥 wielki kamie艅.

Gdy przyjrzymy si臋 powy偶szemu zestawieniu s艂贸w, dojdziemy do wniosku, 偶e gwara podhala艅ska jest bardzo konkretna, rzeczowa; 偶e nazywa desygnaty (konkretne obiekty) najbli偶sze cz艂owiekowi. Przyczyn takiego stanu rzeczy mo偶na doszukiwa膰 si臋 w charakterze ludzi pos艂uguj膮cych si臋 gwar膮. By艂y to osoby uprawiaj膮ce ziemi臋 i zajmuj膮ce si臋 hodowl膮, st膮d w ich j臋zyku wiele wyraz贸w nazywaj膮cych w艂a艣nie te obszary. Ten praktyczny oraz rzeczowy charakter gwary sprawia, 偶e mniej jest w niej s艂贸w odnosz膮cych si臋 do poj臋膰 abstrakcyjnych czy duchowo艣ci.

Charakterystyka fonetyki

Gwara podhala艅ska, mimo 偶e ma w swym zasobie leksykalnym s艂owa nieznane w polszczy藕nie og贸lnej, to jest odmian膮 terytorialn膮 j臋zyka polskiego. W zwi膮zku z tym wyst臋puje w niej wiele wyraz贸w takich samych jak w j臋zyku og贸lnym, jednak wprawniejsze ucho us艂yszy zasadnicze r贸偶nice mi臋dzy sposobem ich wypowiadania. Najwa偶niejsze cechy zwi膮zane z artykulacj膮 (fonetyk膮) gwarow膮 przedstawi臋 w poni偶szej tabeli, zestawiaj膮c j臋zyk og贸lny z jego odmian膮 regionaln膮:

Osoba m贸wi膮ca polszczyzn膮 og贸ln膮 Osoba m贸wi膮ca gwar膮 Zjawiska
czyta膰, szko艂a, ka偶dy cyta膰, sko艂a, kazdy

Mazurzenie, czyli wymawianie g艂osek sz, 偶, cz, d偶 jako s, z, c, dz. Warto zapami臋ta膰, 偶e mazurzeniu nie podlega g艂oska zapisywana jako rz.

ogr贸dek, koszula

uogrudek/艂ogrudek, kuosula/k艂osula

O pochylone, czyli wymowa g艂oski o jako d藕wi臋ku mi臋dzy uo, zapisywana czasem jako 艂o.

dach, nogach, chwile dak, nogak, kwile

Przej艣cie chk w niektórych pozycjach. 

bieda, 膰wiczenia, pasek, kara biyda, 膰wicynia, posek, kora

Podwy偶szenie artykulacyjne, czyli wymowa e jako y oraz a jako o.

czysty, wszystko c'isty, s'iy膰ko

Archaizm podhala艅ski, czyli wymowa zmazurzonych g艂osek sz, 偶, cz, d偶 jako s', z', c', dz'. Zjawisko to zanika w wymowie wspó艂czesnych górali. 

wiosna, biodra wiesna, biedra

Brak przeg艂osu eo przed spó艂g艂oskami z臋bowymi twardymi. 

dziewczyna, dru偶yna

dziywcyna, druzyna

Akcent inicjalny.

Charakterystyka gramatyki

W parze ze zmian膮 w sposobie m贸wienia idzie tak偶e przekszta艂cenie w sposobie odmiany niekt贸rych cz臋艣ci mowy. Jest to najcz臋艣ciej modyfikacja ko艅c贸wek fleksyjnych w poszczeg贸lnych formach oraz innowacje w zakresie s艂owotw贸rstwa, czyli tworzenia nowych wyraz贸w. Obrazuje to poni偶sza tabela:

Osoba m贸wi膮ca polszczyzn膮 og贸ln膮 Osoba m贸wi膮ca gwar膮 Zjawisko
chodzi艂em, robi艂am, grabi艂em chodzi艂ek, robi艂ak, grabi艂ek

Ko艅cówka -ek, -ak w formach 1. osoby liczby pojedynczej czasu przesz艂ego.

tacie, bacy, Kubie tatowi, bacowi, Kubowi

Ko艅cówka -owi w celowniku i miejscowniku liczby pojedynczej rzeczowników m臋skoosobowych.

grywa膰, oczekiwa膰, okopywa膰 growa膰, ocekowa膰, okopowa膰

Ko艅cówka -owa膰 w miejsce ogólnopolskiego -ywa膰.

odegna o ciebie, koledzy pisali do ciebie, przyjd臋 do ciebie odegno od tobie, kolydzy pisali do tobie, przydym do tobie

Zaimek ty przyjmuje w dope艂niaczu i bierniku form臋 tobie.

witanie, polowanie, koszenie witacka, polowacka, ko艣ba

Cz臋ste tworzenie rzeczowników odczasownikowych nazywaj膮cych czynno艣ci za pomoc膮 ko艅cówki -acka, -ba.

drobniutki, malutki, wesolutki drobniu膰ki, malu膰ki, wesolu膰ki

Tworzenie przymiotnikowych zdrobnie艅 i spieszcze艅 za pomoc膮 ko艅cówki -u膰ki.

pro艣ciutko, szybciutko, zimniutko pro艣ciu膰ko, warciu膰ko, zimniu膰ko

Tworzenie przys艂ówkowych zdrobnie艅 i spieszcze艅 za pomoc膮 ko艅cówki -u膰ko.

Mamo, podaj mi talerz.
Babciu, odpocznij chwil臋. 

Mamo, podejciy mi talyrz.
Babko, odpocnijciy kwile. 

Honorowa liczba mnoga, czyli zwracanie si臋 do os贸b starszych z u偶yciem form liczby mnogiej. Jest to wyraz szacunku.

Ciekawostki o gwarze podhala艅skiej

G贸rale s膮 bardzo zwi膮zani z tradycj膮 chrze艣cija艅sk膮, a co za tym idzie, tak偶e w ich j臋zyku pojawiaj膮 si臋 zwroty i wyra偶enia odwo艂uj膮ce si臋 do religii. Bardzo widoczne jest to w sposobach pozdrawiania. Kiedy wchodzi si臋 do czyjego艣 domu, nale偶y w贸wczas powiedzie膰: Niek bedziy pochwolony Jezus Chrystus, za艣 jeden z domownik贸w odpowiada: Na wieki wiekow. Tak偶e w sytuacji, gdy zastaje si臋 g贸rala przy pracy, nale偶y go przywita膰 s艂owami Scyn艣膰 Boze, na co pracuj膮cy odpowiada Dej Boze.

呕ywa w gwarze jest tak偶e wspomniana wy偶ej honorowa liczba mnoga, cho膰 mo偶na zaobserwowa膰 jej stopniowe wypieranie przez form臋 ty. Na Podhalu pluralis maiestaticus (honorow膮 liczb臋 mnog膮) stosuj膮 dzieci i wnuki wobec rodzic贸w oraz dziadk贸w, a tak偶e wi臋kszo艣膰 os贸b m艂odszych wobec przedstawicieli starszego pokolenia.

M贸wi膮cy gwar膮 g贸ralsk膮 rzadko u偶ywaj膮 nazwisk. W bezpo艣rednich zwrotach stosuj膮 imiona, natomiast, m贸wi膮c o kim艣 trzecim, nazwisko zast臋puj膮 przydomkiem (je偶eli zachodzi konieczno艣膰 doprecyzowania), np. Stasek Walkow pedzio艂 wcora. lub Marysia od Groblow pojycha艂a do Ameryki. Pos艂uchajcie gaw臋dy g贸ralskiej autorstwa Adama Pacha pt. G膮sienica.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje

1. S. Urba艅czyk, Zarys dialektologii polskiej, Warszawa 1976.
2. M. Rak, Zapo偶yczenia a stylistyczne zr贸偶nicowanie gwary podhala艅skiej, 鈥濧nnales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica鈥 13 (2018), s. 128鈥138.
3. H. Kara艣, Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe: http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=start 鈥 dost臋p 09.06.2021.

Ilustracje

Ryc. 1.: http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-malopolski&l3=podhale 鈥 dost臋p 09.06.2021 r.

Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl