Skip to content

W artykule

Chto jest chyzsy: kac氓k, gul氓k, g膮艣氓k, kr贸l氓k cy bo膰a艅氓k? Przedmiotem refleksji w tym artykule nie b臋dzie rozstrzyganie o tym, kto jest szybszy: kacz膮tko, indycz膮tko, g膮si膮tko, kr贸licz膮tko czy bociani膮tko. Dzi艣 dowiemy si臋, na czym polega gwara kurpiowska 鈥 to w艂a艣nie w niej zapisano rozpoczynaj膮ce tekst zdanie. Je艣li zastanawiacie si臋, sk膮d w pi艣mie te dziwne znaczki i inna ni偶 w polszczy藕nie forma wyraz贸w, w tym artykule znajdziecie odpowied藕.

Zasi臋g gwary kurpiowskiej

Kurpie to region geograficzny i dialektologiczny, kt贸ry znajduje si臋 na styku trzech wojew贸dztw: warmi艅sko-mazurskiego, podlaskiego i mazowieckiego. Bior膮c pod uwag臋 podzia艂 Polski na rejony dialektalne, gwara kurpiowska usytuowana jest na obszarze dialektu mazowieckiego. Badacz gwary kurpiowskiej, Henryk Friedrich, jeszcze przed drug膮 wojn膮 艣wiatow膮 wyznaczy艂 rejon Kurpi, kt贸rego trzy granice tworz膮 rzeki Orzyc (z miejscowo艣ci膮 Jednoro偶ec na lewym brzegu), Narew i Pisa (艂膮cznie z kilkoma wsiami na lewym brzegu: Kozio艂, Ptaki, Gietki, Rudka, Serwatki i Baliki). Natomiast p贸艂nocna granica przebiega przez miejscowo艣ci Zar臋by, Per艂y i 艁膮czki. Kurpiowszczyzna 鈥 jak zaznaczaj膮 sami mieszka艅cy tamtych teren贸w 鈥 pod wzgl臋dem j臋zykowym jest wewn臋trznie zr贸偶nicowana. Na kszta艂towanie si臋 gwary kurpiowskiej wp艂yw mia艂o osadnictwo mazowieckie (po艂udnie) i mazurskie (p贸艂noc). St膮d na Kurpiach wyst臋puj膮 podzia艂y j臋zykowe, kt贸re obrazuje poni偶sza mapka:

Gwara kurpiowska - kolorowa mapa przedstawiaj膮ca zasi臋g terytorialny gwary

Ryc. 1. Zasi臋g gwary kurpiowskiej

Pismo

Jako 偶e w gwarze kurpiowskiej wyst臋puje wi臋cej samog艂osek ni偶 w j臋zyku og贸lnym i maj膮 one inne brzmienie, profesor Jerzy Rubach opracowa艂 system zapisu mowy mieszka艅c贸w Kurpi. G艂贸wne ustalenia badacza dotyczy艂y oznaczenia g艂osek typowych dla gwary kurpiowskiej. I tak powsta艂y:

  • 脣毛 鈥 tzw. szwa, kt贸r膮 wymawia si臋 jako d藕wi臋k po艣redni mi臋dzy g艂osk膮 a g艂osk膮 a, np. t毛n, dzi毛艅, pot毛m.
  • 脡茅 鈥 tzw. e-kreskowane, kt贸re wymawia si臋 jako d藕wi臋k po艣redni mi臋dzy g艂osk膮 e a g艂osk膮 y, np. chl茅b, 艣l茅d藕, s茅rwatku (鈥榮erwatka鈥);
  • 脜氓 鈥 tzw. a-tylne, kt贸re wymawia si臋 jako d藕wi臋k po艣redni mi臋dzy g艂osk膮 a g艂osk膮 a, np. ksi氓tk贸w (鈥榢wiatk贸w鈥), j氓jka, g氓r艣cio (鈥榞ar艣ci膮鈥);
  • 脧茂 鈥 ten znak wymawia si臋 jako d藕wi臋k po艣redni mi臋dzy g艂osk膮 i a g艂osk膮 y, np. 艣茂lny, d藕茂艣, 膰茂cho.

Charakterystyka fonetyki

Opr贸cz wskazanych wy偶ej w艂a艣ciwo艣ci pisma, maj膮cych swoje odzwierciedlenie w wymowie niekt贸rych g艂osek, innymi wa偶nymi cechami, kt贸re 艂膮cz膮 gwar臋 kurpiowsk膮 z dialektem mazowieckim, s膮 obecno艣膰 mazurzenia i ubezd藕wi臋czniaj膮ca fonetyka mi臋dzywyrazowa. Mazurzenie polega na wymowie g艂osek sz, 偶, cz, d偶 jako s, z, c, dz, np., zyceni氓, cerw贸ny, nozycki. Z mazurzeniem 艂膮czy si臋 zjawisko tzw. siekania, czyli wymowa g艂oski sz jako , np. bur艣tyny (鈥榖ursztyny鈥), 艣tyry (鈥榗ztery鈥), pode艣wie (鈥榩odeszwie鈥). Natomiast wymowa ubezd藕wi臋czniaj膮ca 鈥 jak sama nazwa wskazuje 鈥 to bezd藕wi臋czna artykulacja wyg艂osu wyrazu przed nag艂osem sp贸艂g艂oskowym lub sonornym (m, n, l, 艂, r), np. teros jus; gospodosz idzie; kos malin. Inne w艂a艣ciwo艣ci gwary kurpiowskiej w zakresie fonetyki obrazuje poni偶sza tabela:

Osoba m贸wi膮ca polszczyzn膮 og贸ln膮 Osoba m贸wi膮ca gwar膮 kurpiowsk膮 Zjawisko
pr臋ty, szcz臋艣cia, g臋艣 prenty, scen艣cio, gen艣

Szeroka wymowa samog艂oski nosowej jako en

plot膮, sz贸st膮, id膮

ploto, sósto, jido

Utrata nosowo艣ci w wyg艂osie.
kurpie, piwo, kobieta kurpsie, p艣茂wo, kobzieta

Asynchroniczna wymowa g艂osek wargowych mi臋kkich, czyli p' oraz b' wymawiane jako p艣 oraz b藕

wiecz贸r, figura, miasto 藕ecor, s茂gura, 艅asto

Zanik artykulacji wargowo-z臋bowej, w wyniku czego w' jest wymawiane jako , f' jako oraz m' jako

艣wiat艂o, 艣wiadek, 艣wi臋ty 艣wat艂o, 艣wadek, 艣wenty

Twarda wymowa grupy 艣w' jako 艣w

urok, ocet, izba

urok, ocet, jizba

Labializacja, czyli obecno艣膰 spó艂g艂osek protetycznych: przed nag艂osem rozpoczynaj膮cym si臋 od u lub o oraz j przed i

rad艂o, umar艂, narodzi艂

red艂o, umer, narodziu艂

Przej艣cie nag艂osowego ra-re-; 艣ródg艂osowego -ar--er-; wyg艂osowego lub 艣ródg艂osowego -i艂--u艂-

Charakterystyka gramatyki

Gwara kurpiowska opr贸cz charakterystycznej wymowy cechuje si臋 tak偶e innym sposobem odmiany i tworzenia wyraz贸w. Pojawiaj膮 si臋 nieznane w polszczy藕nie og贸lnej ko艅c贸wki fleksyjne i derywaty s艂owotw贸rcze. Te ostatnie nie s膮 zbyt liczne, gdy偶 鈥 jak zaznaczali badacze 鈥 odr臋bno艣膰 gwary kurpiowskiej w zakresie s艂owotw贸rstwa nie jest du偶a. Wyst臋puj膮 tak偶e innowacje w zakresie sk艂adni. W艂a艣ciwo艣ci kurpiowskiej gramatyki, kt贸re mo偶na tak偶e dostrzec w innych gwarach dialektu mazowieckiego, obrazuje poni偶sza tabela:

Osoba m贸wi膮ca polszczyzn膮 og贸ln膮 Osoba m贸wi膮ca gwar膮 kurpiowsk膮 Zjawisko
bocianowi, motylowi ksi臋dzu bo膰贸noziu, m毛nt茅loziu, ksiendzoziu

Ko艅cówka -owiu wymawiana jako -oziu (w’ -> ) w celowniku l. poj. rzeczowników m臋skich.

deskami, gumiakami, jask贸艂eczkami deskani, gum氓kani, jask贸艂c氓kani

Ko艅cówka -ani (zamiast ogólnopolskiej -ami) w formach narz臋dnika l. mn. rzeczowników.

jednej, jasnego, lekkiego jednygo, jasnygo, letkygo

Ko艅cówka -ygo (zamiast ogólnopolskiej -ego) w formach dope艂niacza l. poj. przymiotników, liczebników i zaimków przymiotnych.

my upchamy, my m贸wimy my 艂upcham, my m贸z茂am

Ko艅cówka czasownika -am (zamiast ogólnopolskiego -my) w 1. os. l .mn. cz. tera藕niejszego.

oni 艣piewali, oni siali, oni lali 艂oni 艣pieweli, 艂oni sieli, 艂oni leli

Ko艅cówka czasownika -eli (zamiast ogólnopolskiego -ali) w 3. os. l.mn. cz. przesz艂ego.

kurcz臋, dziewcz臋, prosi臋 kurc氓k, dziewc氓k, posi氓k

Ko艅cówka -åk (zamiast ogólnopolskiego -臋) w wyrazach nazywaj膮cych istoty ma艂e, niedoros艂e.

dzieci spa艂y, dziewcz臋ta by艂y dzieci speli, dziewc氓ki byli

Brak zwi膮zku zgody w po艂膮czeniach rzeczownika niem臋skoosobowego z czasownikiem.

Gwara kurpiowska 鈥 s艂ownictwo

Gwara mieszka艅c贸w Kurpi zachowuje swoj膮 odr臋bno艣膰 tak偶e dzi臋ki specyficznemu s艂ownictwu. Usytuowanie Kurpiowszczyzny na terenie oddzielonym naturalnymi granicami (rzeki) pozwoli艂o na zachowanie wielu wyraz贸w archaicznych. Charakterystycznymi dla gwary kurpiowskiej s艂owami s膮:

  • kur 鈥 kogut;
  • rejb氓ky 鈥 kluski ziemniaczane;
  • ch贸jka 鈥 sosna;
  • rejba艣ka 鈥 tarka;
  • grycka 鈥 biedronka;
  • kol茅b氓c 鈥 biegun ko艂yski;
  • be艂k 鈥 brzuch;
  • keca 鈥 sp贸dnica;
  • lyter 鈥 garnuszek;
  • tynka 鈥 niewielkie drewniane naczynie na wod臋;
  • gula 鈥 indyczka.

Na ratunek gwarze!

S艂ysz膮c s艂owo gwara, przeci臋tny Polak mieszkaj膮cy w mie艣cie w pierwszej kolejno艣ci my艣li o gwarze podhala艅skiej albo 艣l膮skiej. Mowa ludno艣ci na tych obszarach jest dobrze zachowana, zbadana, rozpropagowana dzi臋ki literaturze i poezji, a tak偶e eksploatowana w mediach. Tymczasem w obr臋bie j臋zyka polskiego wyst臋puje wiele pomniejszych gwar, kt贸re s膮 r贸wnie interesuj膮ce, a przede wszystkim stanowi膮 wa偶ny element identyfikacji kulturowej. Nale偶y do nich m.in. gwara kurpiowska, kt贸ra wskutek zmian cywilizacyjnych stopniowo zanika艂a. Spo艂eczno艣膰 zamieszkuj膮ca Kurpiowszczyzn臋 w 2. po艂owie XX wieku podj臋艂a pr贸by ratowania swojego j臋zyka. Zauwa偶ono, 偶e ludzie wyje偶d偶aj膮cy do miasta szybko wyzbywaj膮 si臋 rodzinnej mowy, a prawdziw膮 gwar臋 mo偶na us艂ysze膰 tylko u przedstawicieli starszego pokolenia. Zainicjowano dzia艂ania maj膮ce na celu utrwalenie wiedzy o kulturze i tradycji tamtego regionu. Powo艂ano Zwi膮zek Kurpi贸w, otwarto Muzeum Kultury Kurpiowskiej, a tak偶e Rad臋 Dialektu Kurpiowskiego, kt贸ra opracowa艂a Zasady pisowni kurpiowskiego dialektu literackiego. Wydano artystyczne opracowania tekst贸w, s艂owniki, a nawet podr臋cznik do nauki j臋zyka kurpiowskiego w szkole. Cho膰 wsp贸艂cze艣nie zdecydowana wi臋kszo艣膰 os贸b na Kurpiach pos艂uguje si臋 polszczyzn膮 og贸ln膮, to wzrasta zainteresowanie tym regionem i coraz wi臋cej m艂odych ludzi postrzega gwar臋 jako wa偶ny element lokalnej tradycji oraz dzia艂a na rzecz swojej ma艂ej ojczyzny.

Trzymajmy kciuki za to, aby dzia艂ania Kurpi贸w na rzecz zachowania swojej mowy przynios艂y jak najlepsze efekty.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje
Ilustracje

Ryc. 1.: http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-mazowiecki&l3=kurpie&l4=kurpie-gwara-regionu-mwr 鈥 dost臋p 14.02.2022 r.

Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl