Skip to content

Cichy zab贸jca 鈥 choroby n臋kaj膮ce 偶o艂nierzy podczas I wojny 艣wiatowej

W artykule

I wojna 艣wiatowa poch艂on臋艂a miliony ofiar 鈥 偶o艂nierzy oraz cywil贸w. Ludzie gin臋li nie tylko na frontach. Przyczyn膮 艣mierci, ale tak偶e niepe艂nosprawno艣ci po zako艅czeniu konfliktu, by艂y ro偶ne choroby. Zmagano si臋 z takimi dolegliwo艣ciami jak tyfus, gru藕lica, zapalenie p艂uc, biegunka czy grypa.

1 listopada 1918 r., w wagonie poci膮gu w Compi猫gne, gdzie sw膮 tymczasow膮 siedzib臋 mia艂 Ferdynand Foch (marsza艂ek Francji), podpisano zawieszenie broni mi臋dzy aliantami a Niemcami. Wspomniane wydarzenie jest powszechnie uwa偶ane za zako艅czenie I wojny 艣wiatowej. Konflikt ten mia艂 globalny charakter. Zmieni艂 nie tylko polityczne oblicze 贸wczesnego 艣wiata, ale tak偶e wp艂yn膮艂 na funkcjonowanie spo艂ecze艅stw, m.in. za spraw膮 chor贸b, z kt贸rymi musieli zmaga膰 si臋 zar贸wno cywile, jak i 偶o艂nierze. 

Przyczyny chor贸b n臋kaj膮cych 偶o艂nierzy na frontach wojennych 

Choroby 偶o艂nierzy by艂y spowodowane zw艂aszcza trudnymi warunkami higienicznymi. W okopach panowa艂 ch艂贸d oraz wilgo膰. 呕o艂nierze nie mieli dost臋pu do bie偶膮cej wody. Po tunelach biega艂y szczury. Sytuacj臋 pogarsza艂a niesprzyjaj膮ca pogoda – deszcz oraz 艣nieg, ale tak偶e przeci膮gaj膮ca si臋 wojna pozycyjna. W takich okoliczno艣ciach bakterie oraz wirusy mia艂y doskona艂e mo偶liwo艣ci do rozprzestrzeniania si臋.

Choroby 偶o艂nierzy - zdj臋cie przedstawiaj膮ce francuskich 偶o艂nierze ze z艂apanymi szczurami

Ryc. 1. Francuscy 偶o艂nierze ze z艂apanymi szczurami

Kolejnym czynnikiem wp艂ywaj膮cym na szybkie rozpowszechnianie si臋 chor贸b w艣r贸d 偶o艂nierzy by艂y problemy z przystosowaniem si臋 do warunk贸w panuj膮cych na polach bitewnych. Problem ten dotyczy艂 m.in. Australijczyk贸w i Kanadyjczyk贸w na Starym Kontynencie, ale tak偶e Europejczyk贸w walcz膮cych w krajach o tropikalnym klimacie. Najcz臋艣ciej wyst臋puj膮c膮 chorob膮 paso偶ytnicz膮 by艂a malaria. Aby obrazowo pokaza膰, jaki problem stanowi艂a, mo偶na wspomnie膰 o si艂ach brytyjskich w Salonikach. W wyniku schorze艅, a zw艂aszcza malarii przenoszonej przez samice komar贸w, straty angielskie 20-krotnie przewy偶szy艂y ubytki bojowe. Jedynym lekiem, kt贸ry m贸g艂 zapobiec chorobie, by艂a chinina. Podczas I wojny 艣wiatowej by艂a jednak trudno dost臋pna, co powodowa艂o du偶膮 艣miertelno艣膰 w艣r贸d alianckich 偶o艂nierzy. 

Ryc. 2. Angielski 偶o艂nierz w okopie na froncie zachodnim

Ryc. 3. Angielscy 偶o艂nierze za偶ywaj膮cy chinin臋, dolina Struma (Bu艂garia), 1916 r.

Na co najcz臋艣ciej chorowali wojskowi?

Stopa okopowa

Pr贸cz wspomnianej ju偶 malarii, chorob膮, kt贸ra niemal masowo wyst臋powa艂a u 偶o艂nierzy, by艂a stopa okopowa. Charakteryzowa艂a si臋 puchni臋ciem i odmro偶eniem st贸p. Powodowa艂y j膮 takie czynniki, jak d艂ugotrwa艂y ucisk n贸g przez buty, przebywanie w niskiej temperaturze oraz w wilgotnym i mokrym 艣rodowisku. 呕o艂nierze cz臋sto te偶 ignorowali pouczenia swych dow贸dc贸w o suszeniu mundur贸w, zw艂aszcza spodni i element贸w ochraniaj膮cych nogi. Stopa okopowa mia艂a powa偶ne konsekwencje – grozi艂a zaka偶eniem, a nawet amputacj膮 ko艅czyny dolnej. Wojskowi lekarze nie mieli mo偶liwo艣ci skutecznego leczenia tej przypad艂o艣ci w okopowych warunkach. Zmuszeni wi臋c byli do drastycznych krok贸w, by zapobiec rozprzestrzenieniu si臋 choroby.

Choroby 偶o艂nierzy - zdj臋cie przedstawiaj膮ce stop臋 okopow膮

Ryc. 4. Choroby 偶o艂nierzy 鈥 przypadek stopy okopowej z czas贸w I wojny 艣wiatowej

Tyfus

Kolejn膮 bol膮czk膮, z kt贸r膮 musieli zmaga膰 si臋 偶o艂nierze podczas I wojny 艣wiatowej, by艂 tyfus, znany tak偶e jako dur plamisty czy choroba brudnych r膮k. Ostatnie okre艣lenie jasno wskazuje, co by艂o przyczyn膮 choroby – nieutrzymanie prawid艂owych zasad higieny w艣r贸d wojskowych. Przestrzeganie sterylno艣ci w okopach by艂o niezwykle trudne, zw艂aszcza na po艂udniu Europy. Sytuacj臋 pogarsza艂y wszy oraz pch艂y, kt贸re przyspiesza艂y przenoszenie choroby mi臋dzy 偶o艂nierzami. Tyfus charakteryzowa艂 si臋 wysok膮 gor膮czk膮, cz臋sto doprowadzaj膮c膮 do utraty 艣wiadomo艣ci oraz ciemnymi plamami na sk贸rze. 艢miertelno艣膰 spowodowana durem plamistym by艂a najwy偶sza na froncie ba艂ka艅skim i tureckim.

Sowiecki plakat propagandowy dotycz膮cy zwalczania tyfusu. Przedstawia wesz 艣ciskaj膮c膮 za d艂o艅 ludzki szkielet. Napis na plakacie: Wesz i 艣mier膰 to przyjaciele i towarzysze. Zabij wszystkie wszy przenosz膮ce infekcje!.

Ryc. 5. Sowiecki plakat propagandowy dotycz膮cy zwalczania tyfusu. Przedstawia wesz 艣ciskaj膮c膮 za d艂o艅 ludzki szkielet. Napis na plakacie: Wesz i 艣mier膰 to przyjaciele i towarzysze. Zabij wszystkie wszy przenosz膮ce infekcje!.

Dyzenteria

Pr贸cz malarii, stopy okopowej i tyfusu 偶o艂nierze chorowali na dyzenteri臋, czyli czerwonk臋. Objawia艂a si臋 krwaw膮 biegunk膮, a nieleczona, podobnie jak inne choroby podczas trwania I wojny 艣wiatowej, doprowadza艂a do 艣mierci. Trudna do wykurowania czerwonka zbiera艂a 艣miertelne 偶niwo w艣r贸d 偶o艂nierzy przebywaj膮cych na wielu frontach. 

Choroby weneryczne

Chorobami, kt贸re dotyczy艂y 偶o艂nierzy by艂y tak偶e te weneryczne, czyli przenoszone drog膮 p艂ciow膮. Przyczyn膮 niskiej wyleczalno艣ci by艂 zw艂aszcza wstyd choruj膮cego przed ujawnieniem wojskowemu lekarzowi delikatnego problemu oraz obawa przed wykluczeniem i pogard膮 w艣r贸d koleg贸w z oddzia艂u. Choroby weneryczne mia艂y r贸偶ne objawy, dlatego te偶 zacz臋to prowadzi膰 akcje informacyjne, kt贸rych celem by艂o u艣wiadomienie wojskowych, 偶e przypadkowe kontakty seksualne mog膮 doprowadzi膰 do utraty zdrowia, a w szczeg贸lnych wypadkach nawet do 艣mierci. Ponadto, by zmniejszy膰 zachorowalno艣膰 na np. 艣wierzb czy opryszczk臋, alianci zacz臋li zak艂ada膰 domy publiczne dla walcz膮cych 偶o艂nierzy pod pe艂n膮 kontrol膮 lekarsk膮. 

Grypa, kt贸ra poch艂on臋艂a miliony ofiar 

Do pandemii grypy hiszpanki dosz艂o w latach 1918-1920. Zosta艂a ona wywo艂ana przez wyj膮tkowo gro藕n膮 odmian臋 wirusa podtypu H1N1. Pierwszy przypadek choroby zosta艂 odnotowany w Stanach Zjednoczonych. Mimo to jej nazwa zosta艂a zwi膮zana z Hiszpani膮 –  jednym z niewielu kraj贸w, kt贸re zachowa艂y neutralno艣膰 podczas I wojny 艣wiatowej. Hiszpa艅scy dziennikarze mogli bez skr臋powania pisa膰 o nowej chorobie. Wiadomo艣ci te dociera艂y tak偶e do innych pa艅stw. W Europie Zachodniej utar艂o si臋 wi臋c przekonanie, 偶e to w艂a艣nie z najwi臋kszego kraju le偶膮cego na P贸艂wyspie Iberyjskim pochodzi ta choroba.

Hiszpanka, bo tak potocznie okre艣lano powojenn膮 odmian臋 grypy, dotyka艂a nie tylko wojskowych, ale tak偶e cywil贸w. By艂a najbardziej niebezpieczna dla os贸b starszych i m艂odych 偶o艂nierzy, kt贸rzy, wycie艅czeni wojn膮, byli s艂abi i mniej odporni na wirusy. Przejawia艂a si臋 wysok膮 temperatur膮, b贸lami g艂owy i cia艂a. Na twarzach zara偶onych pojawia艂y si臋 czarne lub sine plamy. Hospitalizowani kaszleli krwi膮 i krwawili z nosa, borykali si臋 tak偶e z zapaleniem p艂uc.

Zdj臋cie przedstawia cywil贸w podczas grypy hiszpanki, jeden z nich ma plakietk臋 z napisem: No艣 mask臋 lub id藕 do wi臋zienia

Ryc. 6. Zdj臋cie przedstawia cywil贸w podczas grypy hiszpanki, jeden z nich ma plakietk臋 z napisem: No艣 mask臋 lub id藕 do wi臋zienia, Stany Zjednoczone, 1920 r.

Szacuje si臋, 偶e w czasie ca艂ej pandemii grypy hiszpanki zmar艂o oko艂o 40 mln ludzi. Niekt贸rzy z historyk贸w podaj膮 wi臋ksze liczby, np. Jeremy Brown wskazuje, 偶e u艣mierci艂a od 50 do 100 mln os贸b. 

Choroby 偶o艂nierzy 鈥 cisi zab贸jcy

I wojna 艣wiatowa poch艂on臋艂a oko艂o 10 mln ofiar. Ci臋偶ko jednoznacznie okre艣li膰, ilu 偶o艂nierzy ponios艂o 艣mier膰 w wyniku chor贸b, a ilu w konsekwencji dzia艂a艅 zbrojnych. Nale偶y pami臋ta膰, 偶e liczby te b臋d膮 si臋 r贸偶ni膰 w zale偶no艣ci od pa艅stwa – w krajach rozwini臋tych, m.in. w Wielkiej Brytanii, Francji czy Belgii, 艣miertelno艣膰 z powodu r贸偶nych przypad艂o艣ci by艂a mniejsza. Wynika艂o to z wi臋kszej 艣wiadomo艣ci spo艂ecznej odno艣nie do higieny osobistej. Odmiennie wygl膮da艂a sytuacja 偶o艂nierzy pochodz膮cych z biedniejszych kraj贸w, borykaj膮cych si臋 dodatkowo z problemami gospodarczo-spo艂ecznymi.  Bez wzgl臋du na wszystko nale偶y pami臋ta膰, 偶e wszelkie choroby obni偶a艂y warto艣膰 bojow膮 偶o艂nierzy na frontach I wojny 艣wiatowej. 

Wa偶ne poj臋cia

Tr贸jprzymierze

To obronny uk艂ad pomi臋dzy trzema pa艅stwami europejskimi: Niemcami, Austro-W臋grami i W艂ochami, zawi膮zany w 1882 r. w Wiedniu.

Tr贸jporozumienie (ententa)

To sojusz wojskowy mi臋dzy Wielk膮 Brytani膮, Francj膮 i Rosj膮 powsta艂y w latach 1892-1907. 

Alianci

Okre艣lenie, kt贸re pojawi艂o si臋 w czasie I wojny 艣wiatowej odno艣nie do przeciwnik贸w pa艅stw centralnych. Do grona kraj贸w alianckich zalicza si臋 Wielk膮 Brytani臋, Francj臋 i Rosj臋, Belgi臋, Serbi臋, Czarnog贸r臋, Japoni臋, W艂ochy (od 1915 r.), Rumuni臋 (od 1916 r.), Stany Zjednoczone i Grecj臋 (od 1917 r.).

Pa艅stwa centralne

Poj臋cie okre艣laj膮ce sojusz Niemiec, Austro-W臋gier, Bu艂garii i Imperium Osma艅skiego w czasie trwania I wojny 艣wiatowej.

Materia艂y 藕r贸d艂owe

Informacje
  • Chwalba A., Samob贸jstwo Europy, Krak贸w 2014.
  • Ciesielska M., Tyfus – choroba czasu pokoju i wojny, 鈥濶iepodleg艂o艣膰 i Pami臋膰鈥 2016, t. 54, nr 23, s. 93-113.
  • Ciesielska M., Tyfus – gro藕ny zab贸jca i cichy sprzymierzeniec, Warszawa 2015.
  • Michalski M., Inwazje paso偶ytnicze i choroby inwazyjne w przebiegu dzia艂a艅 militarnych, [w:] Dawna Medycyna i Weterynaria – Militarna, red. M.Z. Felsmann, J. Szarek, M. Felsmann, Che艂mno 2009.
Ilustracje
Odrabiamy logo

Odrabiamy.pl to serwis edukacyjny dla uczni贸w, kt贸ry tworz膮 nauczyciele. W naszej bazie znajdziesz opracowania zada艅 z aktualnych podr臋cznik贸w do ponad 20 przedmiot贸w szkolnych, testy 贸smoklasisty i maturalne, a tak偶e wideolekcje oraz do艣wiadczenia w formie wideo. Pomagamy w nauce. Razem.


漏 2024 blog odrabiamy - odrabiamy.pl